Luister eerst naar wat mijn gedrag verzwijgt

2008-10-18T22:24:00.001+02:00

Eind oktober verschijnt het boek Controverse over de notie van de “gedragsstoornis” bij kinderen. Deze publicatie moet een tweede hoogtepunt worden in de strijd die Forumpsy.be voert tegen een al te eenzijdige visie op kinderen die met ernstige moeilijkheden kampen om zich binnen het sociale veld te handhaven.

Historiek & inhoud

U herinnert zich wellicht nog de eerste actie van Forumpsy.be: een nationale meeting op 14 juni 2008 in het Paleis voor Schone Kunsten te Brussel. Inzet: het sensibiliseren van de intellectuele opinie via een kritische bevraging van de notie van de “gedragsstoornis”. Zo’n dertigtal academici, wetenschappers, praktijkwerkers (psychologen, pedagogen, sociaal agogen, medici), kunstenaars en filosofen namen het woord en droegen elk vanuit hun eigen invalshoek, bij tot de problematisering van deze notie en tot het openen van andere perspectieven.
In Controverse kan U al deze teksten (in de taal waarin ze oorspronkelijk werden uitgesproken) nog eens rustig nalezen. Voorts vindt U er, onder andere, een gedetailleerd verslag van de Meeting, de besluiten en actiepunten en enkele documenten die de notie van de “gedragsstoornis” dieper uitspitten.

Kostprijs & betalingsmodaliteit

Het boek kost 20 euro en U kan het via overschrijving bekomen. Indien U dit doet voor 1 november, wordt het boek zonder bijkomende verzendingskosten opgestuurd. Na het verstrijken van deze datum bedraagt de totale kostprijs 25 euro.
Opgelet, wie een abonnement heeft op Quarto, zal het boek gratis via Quarto ontvangen.

Gelieve bij de storting van het bedrag het adres te vermelden waarop U het boek wenst te ontvangen indien dit adres afwijkt van de opdrachtgever.

· Nederlandstaligen storten het bedrag op de rekening van “Kring voor Psychoanalyse van de NLS vzw - publicaties”:
380-0199181-14. (IBAN: BE94 3800 1991 8114 - BIC: BBRUBEBB)
Melding: Controverse.

Verslag

2008-09-03T10:00:00.001+02:00

NATIONALE MEETING

“LUISTER EERST NAAR WAT MIJN GEDRAG VERZWIJGT, VOOR JE HET WEGVEEGT”

verslag door Lieve Billiet

Bezorgdheid

Op 14 juni jongstleden had in Brussel, in het Paleis voor Schone Kunsten, een nationale meeting plaats. Deze meeting was het voorlopig orgelpunt van een campagne die enkele weken eerder was gestart, op initiatief van de Association de la Cause freudienne-Belgique en de Kring voor Psychoanalyse van de New Lacanian School, die zich verenigd hadden in het platform forumpsy. Aanleiding voor deze campagne was de kennisname van een lopend onderzoek inzake ‘Gedragsstoornissen bij kinderen en adolescenten’ door de Hoge Gezondheidsraad. [1] Gelet op de conclusies van gelijkaardige onderzoeken in onze buurlanden en op de politieke besluiten waar ze daar intussen aanleiding toe gaven, kon dit onderzoek niet anders dan ongerustheid wekken. Het leek de initiatiefnemers dan ook tijd actie te ondernemen. De inzet van de actie: het in vraag stellen van de notie ‘gedragsstoornis’, het duiden van het mensbeeld en de tijdsgeest waarvan deze getuigt, het sensibiliseren en mobiliseren van de intellectuele opinie. De actiemiddelen: een tweetalige website met petitie en blog (www.forumpsy.be) en een nationale meeting op 14 juni 2008.

De initiatiefnemers bleken al snel niet alleen te staan met hun bezorgdheid. De platformtekst werd onderschreven door een zeventigtal instellingen en instanties en door meer dan 2000 personen. Op de blog verschenen bijdragen van academici en mensen uit de praktijk, van wetenschappers, kunstenaars en journalisten, van psychologen, filosofen en psychiaters, van sociaal agogen, psychoanalytici, juristen en pedagogen. Op enkele weken tijd werd een even goed gevuld als evenwichtig programma samengesteld, met 24 sprekers uit binnen- en buitenland, met een achtergrond, opleiding en context die even verschillend was als die van de blogschrijvers en ondertekenaars.

Het Paleis voor Schone Kunsten liep vol op 14 juni, de 500 beschikbare plaatsen waren nagenoeg uitverkocht. De meeting verliep van begin tot einde tweetalig, met simultaanvertaling. Er was gezorgd voor een evenwicht tussen Nederlandstalige en Franstalige interventies, met twee inleiders die namens de initiatiefnemende verenigingen de aanwezigen welkom heten en de inzet van de dag verduidelijkten en twee moderatoren die deze heuse marathon animeerden en zichzelf in het strakke tijdschema evenveel discipline oplegden als ze van de sprekers vroegen. Moderatoren Alexandre Stevens en Lieven Jonckheere beperkten zich inderdaad tot korte commentaren, die de interventies op elkaar deden aansluiten en telkens weer verduidelijkten hoe doorheen de veelheid aan bijdragen en doorheen de verscheidenheid hetzelfde op het spel stond.

De meeting kreeg ruim aandacht in de Nederlandstalige en de Franstalige pers, met columns en interviews in De Morgen, Le Soir en La libre Belgique, met uitzendingen op Radio Klara (Trio) en Radio 1 (Peeters & Pichal), Q-Music en Radio Nostalgie en ten slotte ook een reportage op het middagjournaal van de RTBf.

Een dubbel perspectief

Wat is er dan toch mis met dat onderzoek van de Hoge Gezondheidsraad, met die notie ‘gedragsstoornis’? In zijn inleiding zette Dominique Holvoet, voorzitter van de Association de la Cause freudienne-Belgique, meteen de toon. Wij ontkennen allerminst dat er kinderen in moeilijkheden zijn, stelde hij, we ontkennen allerminst dat ze onze bijzondere aandacht verdienen. Wat we betwisten is de verregaande simplificering van een complexe problematiek waar de notie ‘gedragsstoornis’ van getuigt. Deze notie herleidt het subject tot zijn biologie en zijn gedrag, het psychisch lijden tot een stoornis, die vatbaar zou zijn voor gestandaardiseerde behandelingen.

Luc Vander Vennet, voorzitter van de Kring voor Psychoanalyse van de New Lacanian School, toonde met een klinisch vignet meteen het alternatief daarvoor. Hij lichtte de particuliere uitvinding toe van een jongere in moeilijkheden, die hem toeliet om zich, op zijn eigen wijze, in te schrijven in de sociale band. De uitvinding was mogelijk door de aandacht voor het subject, door het afzien van elke poging tot bemeestering, tot gedwongen aanpassing.

Beide inleidende interventies tekenden daarmee meteen reeds twee perspectieven uit: de kritiek op de simplificering, eigen aan de notie ‘gedragsstoornis’ en de zoektocht naar werkbare alternatieven. Beide perspectieven werden op velerlei manieren uitgewerkt. De kritiek op de simplificering concretiseerde zich doorheen de kritiek op een breed scala aan

‘-eringen’. Neurobiologisering en medicalisering (Fouchet, Zenoni, Thill, Messens, Turine), moralisering en criminalisering (Quintens, Laceur, Messens), scientifisering en statistisering (Vanheule, Desmet), individualisering en liberalisering (Vandenbroeck, Cartuyvels), categorisering, etikettering en stigmatisering (Meirieu, Roose). De alternatieven heetten responsabilisering (Meirieu), aanvaarding (Masschelein), de-etikettering (Meirieu, Masschelein), weigering van een deficitaire kijk op het kind (Den Dooven, Platel, Gunzig, Meirieu). Ze werden geconcretiseerd als herinschrijving in de sociale band en teruggave van een plaats aan het ontredderde subject (de Smet), herstel van de relatie en werken met verhalen (Dewaele, Willaert), herstel van de verbeelding (Willaert), particuliere uitvinding of TCC, (dit keer niet te lezen als Trouble Cognitivo-Comportementaliste maar als Trouvaille Clinique sur la Cause) (Oosterlinck, Pernot), informeren en impliceren (Wanten), hantering van het persoonlijk archief (Bytebier), resubjectivering (Biagi-Chai), …

Bekijken we één en ander wat meer in detail.

De mens-machine & de positivistische passie

Spoken & afval

De notie ‘gedragsstoornis’ berust op een miskenning van het subject en op een benadering van de mens als machine. Marc De Kesel toonde hoe deze benadering, onder invloed van de wetenschap, gangbaar werd in de achttiende eeuw en sindsdien verschillende gedaanten aannam. Maar hij benadrukte ook en vooral hoe deze machinewording van de mens, gepaard ging met de spookwording van de geest. Als de mens een machine is, dan is het wel een machine met een spook in, een spook dat niet stuurt maar stoort. De spookachtige stoorzender is inherent aan het functioneren van de machine. Het is vanuit dat spook, vanuit dat punt van subversie van de natuurlijke logica en van de biologische machinerie, dat de mens leeft. De spookgeworden geest is niet als dusdanig waar te nemen, maar slechts te ontwaren doorheen het ‘verstoorde’ gedrag. Besluit van De Kesel was dat de ethische taak van de geestelijke gezondheidszorg er niet in bestaat van verstoord gedrag te conformeren aan een bepaalde ‘orde’. Haar taak is van die ‘gedragsstoornis’ terug te geven aan de mens, van de mens te helpen om zichzelf in zijn gedragsstoornis terug te vinden.

Onder de titel De misdaad van de wetenschap – een misdaad die geen andere dan het weigeren van de menselijke complexiteit bleek te zijn – betoogde Dan Kaminski hoe de dominantie van de positivistische passie dezer dagen tot een bepaald soort afvalproductie leidt. Deze positivistische passie berust op een weigering van het reële, van het niet te assimileren deel van het subject dat het nochtans bepaalt. Wat geweigerd wordt, keert echter terug als afval, menselijk afval. Dat afval moet beheerd, gemanaged worden. Dezer dagen domineren de afvalwetenschappen en –administraties dan ook. Kaminski verwees naar de analyses van Zygmunt Bauman. Maar hij herinnerde ook aan Baudrillards uitspraak “Al wat zijn vervloekt deel wegzuivert, tekent zijn eigen doodsvonnis” (Tout ce qui expurge sa part maudite signe sa propre mort). Omwille van hun onvermogen hun vervloekt deel te integreren, lijken deze afvalwetenschappen en –administraties dan ook gedoemd zichzelf te vernietigen. Dat vervloekte deel is het menselijke zelf, waarvan de voorwaarde talig is.

Dé manier om dit vervloekte, menselijke te ontkennen, is de vergelijking van de mens met een computer. Het herleidt het psychische tot iets berekenbaars, kwantificeerbaars. Deze benadering concretiseert volgens Kaminski meteen het kwaad in de drie vormen die Badiou onderscheidt. Het computermodel is een drogbeeld (simulacre) dat een weten doet doorgaan voor een absolute zekerheid in plaats van voor een constructie rond een vraag zonder antwoord. Vasthouden aan dit drogbeeld leidt tot verraad (trahison), want het is een terugdeinzen voor het onkenbare van ons zijn, van onze band met het reële. Het overwicht van dit perspectief is niets minder dan een catastrofe (désastre), voor zover ze een waarheid gelijkstelt met een absolute kracht die voor iedereen geldt. De weerstand die dit model wekt, wordt met stijgende wreedheid beantwoord. Het succes van de wetenschappen van het menselijk afval management is dan ook slechts het gevolg van hun algehele onderwerping aan de technische eisen van het regeren van de mensen en niet van hun suprematie.

DSM & ICD

De notie ‘gedragsstoornis’ creëert dus een rest. Of deze rest nu spook of afval heet, ze houdt verband met het essentieel menselijke. Daarom kan de miskenning ervan niet onschuldig zijn. Deze externe kritiek - een kritiek vanuit de rest die ze creëert, vanuit wat er buiten valt - op de notie ‘gedragsstoornis’ werd aangevuld door een interne kritiek, een kritiek op de notie zelf zoals ze gedefinieerd wordt in de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders van de American Psychiatric Association). Stijn Vanheule wees op de gebrekkige externe validiteit van de notie ‘gedragsstoornis’: de criteria zijn vaag en weinig beredeneerd. Dit leidt tot moeilijkheden bij de diagnose, zoals mocht blijken in een onderzoek waarin een fictief vignet voorgelegd werd aan 1334 psychiaters, psychologen en sociaal werkers. Hoewel het vignet vanuit de diagnose gedragsstoornis was opgesteld, kreeg het maar liefst 29 verschillende DSM-diagnoses.

Philippe Fouchet had naast de DSM ook de ICD (International Classification of Diseases van de Wereldgezondheidsorganisatie) bekeken en formuleerde gelijkaardige kritieken. Hij had het over de klinische inconsistentie van de categorie. Die bleek vooreerst uit het onderzoek van de criteria die niet alleen bijzonder heterogeen en vaag - er is telkens weer sprake van ‘vaak’ – zijn, maar ook steevast verwijzen naar de sociale context, maar verder ook uit de statistische gegevens. Want niet alleen blijkt de prevalentie zeer verschillend, er is ook zeer vaak sprake van co-morbiditeit, ook niet-psychiatrische. Eén en ander roept dan ook de vraag op in hoeverre de gedragsstoornissen inderdaad een geïsoleerde, op zich staande categorie zijn. Fouchet benadrukte dat dit soort categorisering leidt tot een biologiserende, normatieve, op statistiek gebaseerde praktijk. Op elk van deze kritieken kwamen andere sprekers terug.

Biologisering & medicalisering

Pseudowetenschap & nieuwspraak

De DSM pretendeert atheoretisch en objectief te zijn. De diagnose zou dus louter descriptief zijn. Intussen impliceert de afbakening van diagnostische categorieën nochtans een versnijding van het klinische veld en een versnippering van de ervaring, ingrepen die alles behalve neutraal en vrijblijvend zijn. Alfredo Zenoni toonde hoe deze versnijding de eerste stap is in een proces van biologisering en medicalisering. Het klinische veld wordt versnipperd in categorieën van stoornissen, met voor elke stoornis identificerende en differentiërende tekens, precies zoals in de geneeskunde. Deze operatie suggereert dan ook een verwantschap tussen disciplines én een wetenschappelijkheid. In werkelijkheid gaat het om pseudowetenschappelijkheid, om sciëntisme (Vanheule). De herleiding van een stoornis tot een lijst criteria, snijdt ze intussen meteen radicaal af van wat het subject er over te zeggen heeft.

De wetenschappelijke allure van de categorieën wordt dan verder aangezwengeld door het gebruik van een cijfercode of een acroniem. Naast de gedragsstoornis, CD (conduct disorder) met code 312.8, kennen we de aandachtsstoornis met hyperactiviteit, ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) met code 314 en de oppositioneel-opstandige gedragsstoornis, ODD (oppositional defiant disorder) met code 313.81. De tot medische diagnose gepromoveerde beschrijving wordt gecompleteerd door prevalentiecijfers en de suggestie van een neurobiologische oorzaak. Geheel in dezelfde logica gaat men dan verder met de identificatie van risico’s en preventie die zo vroeg mogelijk moet beginnen. Zenoni stelde resoluut dat het verzet tegen dergelijke biologisering en sciëntisering van de moeilijkheden van kinderen en adolescenten begint bij het weigeren van de pseudowetenschappelijke nieuwspraak, die gepromoot wordt om onderzoeksbudgetten binnen te rijven die die nieuwspraak steeds meer consistentie moeten geven.

Inzake de medicalisering kwam uiteraard ook het gebruik van medicatie ter sprake. Zenoni benadrukte dat het er niet om gaat medicatie in elk geval af te wijzen, maar wel om in te gaan tegen suggestie dat deze medicatie op de oorzaak werkt. Vanheule had reeds gewezen op de banden tussen de commissie die de DSM-categorieën vastlegde en de farmaceutische industrie. Francis Turine had het over de risperdalisering en rilatinisering van de problemen van kinderen. Emmanuel Thill concretiseerde dit doorheen de ontnuchterende vaststelling dat in elke klas wel een kind rilatine neemt, een feit dat wellicht minder getuigt van een toename van de hyperactiviteit van het kind dan wel van een diagnostische hyperactiviteit van artsen

Normering & criminalisering

Door de wijze waarop ze het klinische veld versnipperen en via lijsten van criteria differentiële categorieën definiëren, getuigen de DSM-categorieën in het algemeen van een medicalisering. Maar de categorie ‘gedragsstoornis’ zelf getuigt intussen ook nog van iets anders. Bepaald “als een geheel van herhaalde en voortdurende gedragingen waarin de fundamentele rechten van de ander of de sociale normen en regels die overstemmen met de leeftijd van het subject met de voeten worden getreden, of het daarbij nu gaat om agressief gedrag dat mensen of dieren in hun fysieke integriteit bedreigt of schaadt, om vernielzuchtig gedrag ten aanzien van goederen, om diefstal of fraude of om zware schendingen van gevestigde regels”, blijkt ze niet om de verwijzing naar de sociale scène en in het bijzonder de sociale norm heen te kunnen. Hoe biologisch de ‘gedragsstoornis’ dus ook gedacht wordt in haar oorzaak, ze wordt gedefinieerd in termen van afwijking van een sociale norm. Deze verwijzing naar de norm transformeert haar van een geestelijke gezondheidsprobleem in een politioneel probleem, stelde Eric Messens. De categorie ‘gedragsstoornis’ bevat eigenlijk een morele afkeuring, een veroordeling, een criminalisering, onderlijnde Isabelle Quintens. Deze veroordeling komt op cynische wijze tot uiting in het acroniem MOF (als Misdaad Omschreven Feit), dat een waarheid aan het licht brengt over een samenleving die jongeren uitscheldt, voegde Nathalie Laceur er ten slotte aan toe. Het past binnen een tijdsklimaat waarin een gevoel van onveiligheid op de voorgrond staat. Het suggereert een continuüm tussen de gedragsstoornis bij de jongere en de antisociale persoonlijkheid bij de volwassene. En dat vormt dan meteen de legitimatie voor verregaande maatregelen.

Cijferfetisjisme: meten en statistiek

De tijdsgeest is er één van biologisering, van criminalisering, maar ook van becijfering. Alleen wat gemeten kan worden is nog van tel. Meten is nochtans allesbehalve vanzelfsprekend als het om psychische processen gaat, ook al vertaalt men die in ‘observeerbaar gedrag’. Mattias Desmet legde uit dat de meetfout dermate groot is, dat ze elke statistische verwerking eigenlijk onbetrouwbaar maakt. Vanheule toonde wat het probleem is met de op statistieken gebaseerde DSM-praktijk. Uit nomothetische wetmatigheden – die in de sociale wetenschappen steeds steunen op statistische gemiddelden – kan niets afgeleid worden naar een idiografische situatie. Ze laten met andere woorden niet toe uitspraken te doen over particuliere gevallen. Daarmee onderlijnde hij meteen ook de beperkte waarde van de zgn. evidence based behandelprotocollen, die tegenover de particulariteit de standaardisatie willen stellen. Vanheule voegde eraan toe dat ze ook nog eens een zwakke externe validiteit hebben.

Preventie 1: Probleemgevallen, afval en nog meer afval

Individualisering, liberalisering & taboes

De notie ‘gedragsstoornis’ impliceert een medicalisering, een criminalisering én een statistifiëring van de problemen van het kind en van al het menselijke. Daar is heel veel tegen in te brengen. Zoveel is intussen duidelijk. Maar er is meer. Elk discours heeft zijn eigen logica, elke ideologie zijn eigen innerlijke noodzaak. Eens de trein van de ‘-eringen’ vertrokken, vervolgt die blind zijn weg. En dat resulteert in het preventie-discours. Eens de ziekte gedefinieerd, moet ze niet alleen genezen worden, ze moet vooral ook voorkomen of minstens vroegtijdig opgespoord worden. Eens het asociale gedrag geontologiseerd, moet het niet alleen bestraft worden, het moet ook en vooral in de kiem gecorrigeerd worden, uitgeroeid voor het tot volle wasdom komt. Statistieken moeten de weg van de gevaren en de risico’s wijzen. Probleem is dat het onderscheid tussen correlaties en oorzakelijke verbanden daarbij al snel vervaagt en dat al te haastig conclusies worden getrokken, zoals mocht blijken bij gelijkaardige onderzoeken in onze buurlanden. [2]

Verre van zich over te geven aan sloganeske, angstinducerende discours, brachten de sprekers goed onderbouwde sociologische, ideologische en maatschappelijke analyses van de preventiegedachte. Michel Vandenbroeck toonde doorheen een sociologische analyse aan dat de gevaarsnotie en de roep om een aangepast antwoord op zich niet nieuw is. Wat nieuw is, is de aard van wat als gevaar of risico geïdentificeerd wordt. Honderdvijftig jaar geleden was dat de kindersterfte in arbeidersgezinnen, vijftig jaar geleden het schools falen bij arbeiders- en allochtone kinderen, vandaag draait alles rond de jeugddelinquentie. Hij toonde mooi aan hoe de transformatie van een maatschappelijk fenomeen tot een maatschappelijk probleem steeds functie is van een welbepaalde maatschappelijke en politieke context. Wat doorgaat voor ‘het belang van het kind’ en vandaaruit gelegitimeerd wordt, wordt bepaald door een sociale en economische context. Hij toonde zich bijzonder bezorgd over de individualiserende effecten van de gevaarsnotie. Want hoewel het gevaar bepaald wordt vanuit een sociale en economische context, is het niet deze context die het doelwit van acties wordt, maar wel degelijk het individu dat een ‘probleemgeval’ geworden is.

Ook Yves Cartuyvels stond stil bij de individualisering van het gevaar dat het afwijkende gedrag zou vormen doorheen de verschillende lezingen die ervan gebracht werden de afgelopen decennia. Bijzonder boeiend was zijn analyse van de gevolgen van een politiek-ideologische verschuiving: in de sociale welvaartstaat vormde het afwijkende gedrag nog een sociaal en moreel probleem, thans, in het neoliberale samenlevingsmodel, stelt het in de eerste plaats een economisch probleem. De identificatie van risico’s dient heden een economisch doel: het sorteren en ordenen van individuen in functie van hun economische inzetbaarheid. Voortbordurend op Kaminski, kunnen we stellen dat hét probleem van de neoliberale samenleving het optimaliseren en efficiënter maken van het “afvalbeheer” is. Kaminski toonde hoe het geweigerde, verdoemde deel van de mens, nl. zijn menselijkheid, terugkeert als afval, hoe de mens afval wordt. De obsessie met gevaar en risico die onze samenleving kenmerkt, is dan ook slechts de terugkeer van haar initiële weigering van dat reële, dat essentieel menselijk. Kortom, de preventie moet een verzekering vormen tegen de terugkeer van het leven en van de menselijkheid.

De maatschappij identificeert probleemindividuen, de samenleving produceert afval. Rudi Roose lichtte toe hoe het preventiedenken dat het afvalprobleem zou moeten oplossen, dit integendeel alleen vergroot. Het produceert namelijk zelf afval, onder de vorm van ‘restgroepen’. Preventie leidt immers tot een sterke voorstructurering van de realiteit. Te voorkomen problemen moeten éénduidig gedefinieerd worden en een even éénduidig antwoord krijgen. Dit soort logica maakt het gewoon onmogelijk om nog een zinnig gesprek te hebben over wat nu juist het probleem is, hoe we dat kunnen definiëren, en wat mogelijks een antwoord kan zijn. Dit soort logica snijdt de ruimte voor dialoog weg en creëert taboeruimtes. Met een boutade: “Als je kinderen altijd zegt dat ze niet met vuur mogen spelen, dan zullen ze het niet meer komen zeggen als het huis in brand staat.” Toegepast wordt dit: hulpverleners mogen niet meer zeggen dat ze een probleem niet kunnen oplossen. Jongeren in moeilijkheden kunnen ze alleen nog doorverwijzen naar gespecialiseerde diensten of als ‘moeilijk’ bestempelen. De jongere in moeilijkheden is gewoon een ‘moeilijke jongere’ geworden.

Preventie 2: De-disneyficatie & oorlogslogica

Ooit werd het kind aanbeden. Freud had het over His Majesty the Baby. Vandaag is het onttroond, heeft het zijn aureool van koninklijkheid verloren. In een proces dat Jonckheere bestempelde als een de-disneyficatie, is het als het ware binnenstebuiten gekeerd en blijkt het vol perverse en criminele kiemen te zitten.

De moderniteit is bang geworden van haar kinderen, stelde Philippe Meirieu. Ze ziet er nog slechts de dragers van de prodromen van een antisociale persoonlijkheid in (Kaminski), insecten, Mosquito’s, (Quintens), of MOF-fen (Laceur): wat kinderen moest beschermen tegen veroordeling, werd zelf nog de grofste veroordeling.

Het kind is een vijand geworden. Die vijand wordt de oorlog verklaard. Hij wordt bestookt met preemptive strikes, preëmptieve aanvallen, term waarmee David Van Reybrouck in zijn krantencolumn het oorlogsgelaat van de preventie ontmaskerde, met al wat de term meteen oproept aan collaterale schade. [3] Die vijand moet getemd worden met militaire discipline, zoals in de bootcamps, die Laceur becommentarieerde.

Pedagogen aan het woord: voorbij de categorisering

Heden heerst een oorlogssfeer en daarin geldt een nultolerantie voor druggebruik, voor jeugdcriminaliteit (Masschelein). Maar de echte criminelen gaan vrijuit. Heden geldt: absolute vrijheid voor de handelaars in opwindende middelen, absolute repressie voor de opgewondenen (Meirieu). Een alternatief voor oorlog en repressie, dat was wat de pedagogen voorstelden. In een gedreven maar nooit sloganesk discours, met een grote bezorgdheid voor nuancering en precisering, wees Meirieu de weg voorbij de stigmatisering en de etikettering van waaruit elke repressie vertrekt. Hij vertrok daarbij van het onderscheid tussen benoeming en reïficatie. De benoeming schept mogelijkheden, opent deuren, de reïficatie sluit er. We benoemen, klasseren, etiketteren, we kunnen niet anders. Vraag is enkel welk statuut we deze klassen, deze etiketten geven. En daarmee gepaard gaande, of ons antwoord op de moeilijkheden er één van bedwinging (contention) of opvoeding (éducation) is. Opvoeding betekent dat we altijd in staat moeten zijn etiketten in vraag te stellen, klassen te laten subverteren. Niets is immers vooraf gespeeld. In de woorden van Levinas : het is pure eventualiteit en louter eventualiteit (éventualité pure, pure éventualité). Een opvoeding die naam waard, zoekt te responsabiliseren. Voorzichtigheid, bescheidenheid, maar ook beslistheid zijn daarbij gepast.

Jan Masschelein herinnerde aan de houding van de opvoeder (éducateur) in de zin van Déligny. Het is een genereuze, aanvaardende houding, die niet beoordelend, niet moraliserend, niet therapeutiserend, niet berekenend is. Het object van de praktijk van de opvoeder is niet het kind, maar de opvoeder zelf. Enkel in de mate dat deze zichzelf in het spel brengt, ontstaan kansen.

Kunstenaars aan het werk: neen aan de deficitaire kijk op het kind en zijn problemen

Problemen van kinderen zijn niet alleen complex, ze zijn ook nooit éénduidig negatief. Meirieu formuleerde dan ook een bijzonder precies verwijt aan de Connerstest. Deze test, die peilt naar aandachtsstoornissen, telt 49 items, waarvan niet één positief is geformuleerd. De moeilijkheden maar evengoed het statuut zelf van het kind worden door de volwassene al te vaak in termen van minder, van ‘nog niet’ gedefinieerd. Dit impliceert een radicale miskenning van de inherente mogelijkheden van het kind, van zijn plasticiteit en creativiteit, van zijn intrinsieke krachten.

Alain Platels film Dans van vallen en opstaan leerde iets anders. Platel observeerde het gedrag en de bewegingen van kinderen in een kinderkribbe om vandaaruit aan het werk te gaan met een danser. Hij zag geen ‘kinderen die nog niet kunnen lopen’, maar ‘kinderen die goed kunnen vallen’.

Gerda Den Dooven - die zich moest laten verontschuldigen, maar toeliet haar tekst te verspreiden – pleitte krachtig tegen de visie op het kind als een lege doos, die volgestopt moet worden om aan de verwachtingen van de volwassenen te beantwoorden. Kinderen hebben alles al in zich. Wat ze nodig hebben, is tijd, ruimte en vertrouwen. Laat hen grenzen aftasten en onderzoeken waar ze goed in zijn. En geef ze verhalen … Meirieu had het ook al gezegd: de opvoeder die denkt dat verhalen vertellen tijdverlies is, vergist zich. Hij laat een leegte die anderen met puur commerciële bedoelingen maar al te graag zullen invullen.

Thomas Gunzig getuigde over de jaren die hij in het bijzonder onderwijs doorbracht. Zijn getuigenis alleen volstond om een louter deficitaire kijk in vraag te stellen. Als auteur en professor literatuur had hij het er sindsdien al te goed vanaf gebracht. Zoals Stevens opmerkte, subverteerde hij als ‘de intellectueel van het bijzonder onderwijs’ alle categorieën.

Veldwerkers getuigen

Mensen uit het veld getuigden hoe ze één en ander in de praktijk proberen waar te maken. Noëlle de Smet sprak over haar werk in een school in Molenbeek. We weerhouden graag haar lapsus ‘écolère’ als alternatief voor de gewraakte term ‘gedragsstoornis’, want zoals elke lapsus brengt ze een waarheid aan het licht, wijst ze de weg naar het subject. Ze toonde ons hoe ze werkte met dat subject, met zijn lijden en zijn verlangen, met zijn geschiedenis en zijn verhalen. Ze gaf concrete voorbeelden van projecten die ontredderde leerlingen en ontwaarde ouders terug een plaats en een fierheid gaven, die hen terug in de sociale band inschakelden, die de impasse omvormden tot stuwende kracht. Ze sprak over het netwerk van scholen en instellingen, in binnen- en buitenland, dat een tegenbeweging wil vormen tegen de standaardisatie, tegen de kortsluiting, en dat haar in haar dagelijks werk inspireert.

Dominique Willaert sprak over zijn werk in Victoria Deluxe, dat maatschappelijk uitgesloten groepen en individuen probeert te betrekken in theaterprojecten en documentaires. Door het creëren van tijd en ruimte wordt het mogelijk ‘in verbeelding te treden’. Dat biedt een uitweg uit de gevangenisschap in diagnostische termen. Hij benadrukte hoe belangrijk het is niet te interpreteren, wil men het ontwikkelen van verhalen mogelijk maken. Eén en ander werd geconcretiseerd aan de hand van twee casussen.

Cis Dewaele getuigde over de straathoekwerking van Vlastrov. Hij betoogde dat het hedendaagse hulp-, zorg- en dienstverlening sociale uitsluiting creëert, niet omwille van problemen bij de cliënt, maar omwille van een onaangepast en rigide aanbod, dat de complexiteit te lijf gaat door versnippering. ‘Gasten’ worden gereduceerd tot een aantal problemen die dan elk apart een andere oplossing vragen. Straathoekwerkers richten zich op het herstel van de band. Prioritair daarbij is het geven van aandacht, het luisteren naar het verhaal. Want tijd is belangrijker dan techniek, zoals hij in de titel van zijn interventie stelde.

Marie-Alice Oosterlinck getuigde over haar werk in een Medisch Pedagogisch Instituut met een jongere in grote moeilijkheden. Ze benaderde deze jongere niet als een jongen met een ‘gedragsprobleem’, maar als een jongen die leeft in een ontregelde, beangstigende wereld, met anderen die altijd als bedreigend ervaren worden. Deze benadering hielp de jongen via een particuliere uitvinding zijn plaats te vinden in de wereld en tegenover de ander. Het was dit soort uitvinding dat Pascal Pernot de Trouvaille Clinique sur la Cause had genoemd.

Urbain Wanten getuigde over zijn werk in het kader van een SPJ (Service de Protection Judiciaire), een dienst die door de jeugdrechtbank opgelegde maatregelen in de praktijk moet brengen. Hij ging in het bijzonder in op de problematiek van de gedwongen hulp. Hij benadrukte het belang van het informeren en impliceren van de betrokkenen daarbij.

Jean-Marie Bytebier sprak over zijn werk in het kunstonderwijs. Hij benadrukte het belang van het persoonlijk archief van de kunstenaar. In zijn eigen ervaringen en kenmerken vindt de kunstenaar de ‘meeteenheden’ en formats voor zijn werk, en niet in de categorieën of opdrachten die van buiten af worden aangereikt.

Francesca Biagi-Chai sprak over het werk van de psychiater bij gerechtelijke expertises. Ze ging in op de uitermate ontmenselijkende effecten van de nieuwe Franse wetgeving terzake. Ze pleitte voor de ontwikkeling van een fijne kliniek, die voorbij de als ‘narcistische pervert’ gediagnosticeerde misdadiger – een DSM-categorie die speciaal uitgevonden lijkt om de daders van enigmatische misdaden te etiketteren – het subject in ere herstelt.

Antoine Janvier en Benoit Toussaint ten slotte stelden een nieuw project voor kinderen in moeilijkheden voor, dat in september onder de naam Pédagogie nomade van start gaat.

Ten slotte

De meeting was een evenement in de sterke zin van het woord. Het was geen opeenvolging van academische lezingen, vrijblijvend voor sprekers en publiek. Neen, er gebeurde iets. Misschien was het dat dat iedereen - publiek, sprekers en moderatoren - toeliet ‘zijn taak af te werken’. Niet zonder ironie bracht Alexandre Stevens één van de criteria van de ‘aandachtsstoornis’ in herinnering. Ja, met Lieven Jonckheere, had hij deze marathon tot het eind afgewerkt … zij het niet zonder een kleine vertraging.

De afwezigen hadden ongelijk. Ze hebben iets gemist. Vele aanwezigen getuigden dat ze zich gesterkt voelden om verder te gaan. Een eerste stap daarbij wordt alvast de publicatie van alle interventies na de zomer.

[1] In een onderhoud met een afvaardiging van de initiatiefnemende verenigingen lichtte Minister van Volksgezondheid, Mevr. Onkelinx, toe dat het onderzoek in kwestie niet op vraag van het ministerie startte maar een eigen initiatief van de Hoge Gezondheidsraad is.

[2] Het zogenaamde INSERM-rapport leidde in Frankrijk tot het plan kinderen vanaf drie jaar te observeren en te screenen. Het leidde tot een storm van protest en tot de oprichting van het Collectief Pas de O de conduite, “geen nultolerantie voor gedrag” zeg maar, dat maar liefst 200.000 handtekeningen verzamelde. Op een gelijkaardig rapport kwam in Nederland nauwelijks reactie.

Het INSERM (Institut National de la Santé et de la Recherche en Médecine) is de Franse tegenhanger van de Belgische Hoge Gezondheidsraad.

[3] Preëmptieve aanval: directe actie op grond van bewijs dat een vijand op het punt staat aan te vallen. (www.nato.int)

2008-06-14T15:52:00.000+02:00

MEETING / BOZAR / 14.06.08

10 > 18 u

Vragen bij de notie « gedragsstoornis » en het vroegtijdig opsporen ervan

!! Tickets nu beschikbaar!!

10 euro / Studenten 5 euro

Reserveer telefonisch op

02 507 82 00

!!! Wenst U de tickets thuis per post te ontvangen, dan dient U vrijdag 6 juni voor 19u te reserveren

Francesca Biagi Chai (psychiater, psychoanalyticus Parijs, auteur van "Le cas Landru à la lumière de la psychanalyse"); Jean-Marie Byttebier (beeldend kunstenaar, directeur Academie voor beeldende kunsten Waasmunster, docent schilderkunst Academie Waasmunster en Deinze); Yves Cartuyvels (jurist, criminoloog, professor Facultés Universitaires de Saint-Louis); Gerda Dendooven (auteur en illustratrice van (kinder)boeken); Mattias Desmet (doctor psychologie, doctor-assistent vakgroep Psychoanalyse en Raadplegingspsychologie Universiteit Gent); Noelle Desmet (docent-onderzoekster Institutionele Pedagogiek); Cis Dewaele (coördinator Koepelorganisatie Straathoekwerk in Vlaanderen (Vlastrov)); Philippe Fouchet (professor Klinische en Differentiële Psychologie Université Libre de Bruxelles); Thomas Gunzig (auteur, columnist, docent literatuur); Dan Kaminski (jurist, criminoloog, professor École de Criminologie van de Université Catholique de Louvain); Jan Masschelein (Hoogleraar Wijsgerige Pedagogiek Katholieke Universiteit Leuven); Philippe Meirieu (docent Opvoedingswetenschappen Université Lumière-Lyon2); Eric Messens (psycholoog, directeur Ligue Bruxelloise Francophone pour la Santé Mentale); Pascal Pernot (doctor Psychologie, psychoanalytica); Isabelle Quintens (psychologe, regiomanager Bijzondere Jeugdbijstand Oost-Vlaanderen); Rudi Roose (doctor-assistent vakgroep Sociale Agogiek Universiteit Gent, docent vakgroep Criminologie Vrije Universiteit Brussel); Francis Turine (voorzitter Institut Wallon pour la Santé Mentale, hoofd Plate-Forme Namuroise de Concertation en Santé mentale, directeur Centrum voor Kinderpsychiatrie "Les Goélands" Spy); Benoit Toussaint en Antoine Janvier (Pédagogie Nomade (alternatieve school voor secundair onderwijs)); Marc De Kesel (doctor filosofie Arteveldehogeschool Gent en Universiteit Nijmegen; Stijn Vanheule, (psychoanalyticus, docent psychoanalyse en klinische psychodiagnostiek vakgroep Psychoanalyse en Raadplegingspsychologie Universiteit Gent); Michel Vandenbroeck (wetenschappelijk medewerker vakgroep Sociale Agogiek Universiteit Gent, voorzitter Expertisecentrum voor opvoeding en kinderopvang, voorzitter VBJK, lid European Early Childhood Education Research Association); Urbain Wanten (directeur (op rust) dienst Jeugdbescherming Luik); Alfredo Zenoni (doctor psychologie, psychoanalyticus Brussel, docent Section clinique de Bruxelles).

BOZARTICKETS

Het bespreekbureau van het Paleis voor Schone Kunsten

Ravensteinstraat 18 (tegenover het Paleis voor Schone Kunsten)
Van maandag tot zaterdag, van 11:00 tot 19:00.
Het bespreekbureau is bovendien 1 uur vóór elke voorstelling open.
Betaling: cash, bankkaart, creditcard, overschrijving op het nummer

210-0060441-62

TELEFONISCH

+32 (0)2 507 82 00
Van maandag tot zaterdag, van 9:00 tot 19:00
Betaling : cash, bankkaart, creditcard, overschrijving op het nummer

210-0060441-62.
Per bestelling wordt € 3,00 aangerekend voor de reservatiekosten.

VIA INTERNET

www.bozar.be : klik hier

2008-06-11T16:48:00.001+02:00

Bijgedachte: Jongeren hangen de ezel uit

Filip Rogiers is redacteur van De Morgen

Jongeren maken amok. Almaar jonger worden ze, de jeugddelinquenten. Almaar driester, de gewelddaden. Columbine High School? Wacht maar! Eerder vroeg dan laat zal ook een Vlaamse school breaking news zijn op CNN. Kan niet anders, statistisch gezien. En als ze geen misdrijven begaan, die tieners en adolescenten, tegen leeftijdgenoten of volwassenen, dan slaan ze wel de hand aan zichzelf. Automutulatie, zelfmoord, emo! Pick your cherry. Labeltjes genoeg. In de VS is de geletterdheid op negenjarige leeftijd een van de criteria voor het begroten van het toekomstige aantal gevangeniscellen. Enzovoort. Enzovoort. Iedereen die van ver of van dichtbij te maken heeft met jongeren, weet dat er problemen zijn. Staan volwassenen in toenemende mate onder druk - koopkracht, werk(on)zekerheid, relationeel -, dan geldt dat a fortiori voor hun kinderen. In de sector, van de scholen tot de CLB's en de Bijzondere Jeugdzorg, voelen ze dat potje overkoken. Wachtlijsten, gebrek aan opvang... Het plaatje is bekend. Maar in diezelfde sector stellen ze met brandende zorgen vast hoe het politieke en algemeen aanvaarde maatschappelijke discours in Vlaanderen almaar vaker de ogen richt op het gedrag van de jongeren an sich. En hoe die ogen almaar straffender, wanhopiger kijken. Zelfs bij de sp.a meende Peter Vanvelthoven van de 'moeilijke' jongeren het thema van zijn 1 meitoespraak te moeten maken, met een pleidooi voor heropvoedingskampen die, natúúrlijk, niet zo genoemd mogen worden maar toch nodig zijn vanuit de "jammerlijke vaststelling dat de maatschappij onder druk staat van criminele jongeren die zich de baas wanen". "Meer dan om het gedrag van jongeren maak ik me zorgen om de lezing van dat gedrag", vertelde een antenne in de Bijzondere Jeugdzorg ons deze week. Ze fluisterde het bijna, want ach, in het politieke klimaat van vandaag klinkt zoiets al snel vergoelijkende, politiek correcte alibipraat. Deze lange aanloop maar om aan te klagen dat het bad youngsters-discours soms al te makkelijk binnensluipt in het volwassen publieke discours, inclusief in dat van de opiniemakers. Belgabericht gisteren: "Rechtbank Antwerpen - Weerspannige jongeren zorgen weer voor problemen". Onderwerp: zes twintigers die voor de strafrechter moesten verschijnen voor smaad aan de politie, volhardden in hun balorig gedrag. Schrijft Belga: "De jongeren stonden in de gang te wachten tot hun zaak behandeld kon worden en begonnen de ezel uit te hangen." Natuurlijk zijn er jonge etterbakken, en erger dan dat. Maar we achten het zo goed als uitgesloten dat in het taalgebruik over volwassen assholes de anders zo neutrale Belgaredactie zich aan dergelijk gekleurd taalgebruik zou wagen.
05/06/08 17u38

Oproep - Meeting Brussel 14 juni 2008

2008-06-06T21:11:00.000+02:00

“Luister eerst naar wat mijn gedrag verzwijgt

voordat je het wegveegt ...”

Oproep van zij die in hun praktijk nog luisteren

Meeting Brussel 14 juni 2008

TEGEN DE BIO-DOMESTICATIE VAN AL WAT MENSELIJK IS

> “Gedragsstoornis” : een vreemde diagnose die de noties van ‘psychisch lijden’ en ‘afwijkend gedrag’ op één hoop gooit

> De impasses van een over-medicalisering van het psychisch lijden bij kinderen

> De ontsporingen waartoe het ‘voortijdig opsporen’ van onaangepast gedrag zal leiden

> Neen tegen de ideologie van de mens als machine, neen tegen de ideologie van de almacht van het cijfer

Onlangs heeft de Hoge Gezondheidsraad een onderzoek gelanceerd naar de zogenaamde diagnose van de “gedragsstoornissen”. Wij wensen hieraan onze bijdrage te leveren door de publieke opinie te signaleren dat dit nefaste effecten kan hebben, met name op de opvoeding en heel het psycho-medisch-sociaal veld, maar ook op de cultuur en de maatschappij in het algemeen. Daarom organiseren we een nationale meeting die praktijkmensen, publieke figuren, intellectuelen, kunstenaars, politici, universitairen samenbrengt. Dit evenement belangt elke burger aan die met stijgende bezorgdheid getuige is van de over-medicalisering van de kindertijd, van het bestraffend benaderen van psychisch lijden en, nog ruimer, van de controle van het meest intieme van de mens. In het herleiden van de psyche tot een reeks observeerbare en evalueerbare categorieën, verwerpt dit reductionisme de complexiteit van de mens.

'gedragsstoornissen': gevaren, ontsporingen en impasses

Angel van het probleem is de notie 'gedragsstoornis'. Dit fungeert als passe-partout waarin de meest uiteenlopende situaties en problematieken op één hoop worden gegooid. Dit is alleen maar mogelijk omdat men ervan uitgaat dat al die problematieken finaal eenzelfde oorsprong hebben.. De ideologie die achter deze notie schuilgaat, viseert de reductie van elk persoonlijk of sociaal onbehagen tot een strikt gedragsmatige of biologische oorzaak. Hierdoor wordt meteen brandhout gemaakt van de complexiteit eigen aan de mens. De promotoren van deze ideologie geven grif toe dat sociale- en onderwijshervormingen zich opdringen. De verantwoordelijkheid daarvoor laten ze echter maar al te graag aan andere instanties. Alle aandacht gaat uit naar het in de prilste kindertijd opsporen van de eerste gedragsmatige tekenen van een soort 'voorbeschiktheid' tot later onaangepast gedrag. Ter preventie hiervan zal men dan gepaste maatregelen op gedragsmatig én medicamenteus vlak voorstellen die ingrijpen op het zogenaamd predicatieve probleemgedrag van het kind.

Deze benadering wil ons doen geloven dat het mogelijk moet zijn om wetenschappelijker én vroeger dan ooit de eerste gedragsmatige voortekenen te detecteren van wat later zal ontaarden in 'echt delinquent gedrag'. Een voorspelling dus van de verhouding van het subject tot de wet, op grond van zogenaamde in het oog springende gedragingen in de prilste kindertijd ... Op deze wijze verwordt opvoeding tot een knechting en de ouder-kindverhouding tot een gedragspatroon.

Door de psychische complexiteit uitsluitend vanuit een ‘gedragsmatige’ invalshoek te benaderen gaat vooreerst de klinische rijkdom verloren, de particulariteit van elk probleem, zoals die verschijnt in allerlei vormen van niet gestandaardiseerde ontmoetingen en gesprekken waarin degene die lijdt zelf actief participeert. De verschillende persoonlijke, familiale en sociale problemen dreigen onderworpen te worden aan bepaalde common sense ideeën, die variëren met de schreeuw van de dag, en daarvan is duidelijk dat deze alsmaar sterker aandringt op een veralgemeend regime van 'apartheid' op alle fronten. Tevens kan de ‘gedragsmatige’ benadering al helemaal geen antwoord bieden op de therapeutische uitdagingen die de vele breuken en veranderingen van de sociale band heden stellen. Ze kan hoogstens leiden tot een uitgekiende combinatie van conditionering én medicamenteuze controle van het gedrag. Een controle die, zoals elke controle, uiteindelijk slechts uit de hand kan lopen, met desastreuze gevolgen, niet alleen voor de algemene geestelijke gezondheid, maar ook voor het sociale weefsel, de sociale orde.

Indien een strikt ‘cognitieve’ benadering al van enige betekenis kan zijn voor de behandeling van strikt neurologische aandoeningen, dan verwordt ze tot een pure illusie wanneer ze ons voorspiegelt dat een volledige ‘visualisatie’ van denkprocessen enkel nog wacht op meer gesofistikeerde technieken van ‘mentale beeldvorming’. Ondertussen droomt men over de infiltratie en de controle van een compleet transparant gemaakte menselijke geest. Met vooruitgang van de wetenschap heeft dat niets te maken, met een terugval in het obscurantisme des te meer.

We maken ons grote zorgen over de tendens - die zich vrijwel overal in Europa manifesteert - om de praktijkvoering te standaardiseren naar dit reductionistisch model. Er is een grote opkuisactie aan de gang die psychoanalytische, sociaal bewogen en creatieve denk- en handelswijzen viseert, die in Europa nochtans een lange traditie kennen. Deze tradities hebben zich nooit afzijdig gehouden van het wetenschappelijke debat. De reden waarom ze blijkbaar moeten verdwijnen, is hun onbuigzaam verzet tegen de reductie van psychische problemen tot ‘gedragsstoornissen’, hun weigering om die systematisch uit te roeien via een strategie van gestandaardiseerde doelstellingen en protocollen.

Wat het zogenaamde ‘normoverschrijdend gedrag’ betreft, zijn er andere wegen te bewandelen dan die van de rigide preventie die alle afwijkingen stigmatiseert. Deze alternatieve wegen bestaan: er zijn tal van onthaal-, begeleidings- en behandelingsdispositieven waarin de praktijk van het luisteren en het zoeken nog centraal staat. Het volstaat deze bestaande netwerken verder uit te breiden en de dagelijkse inspanningen van deze practici verder aan te moedigen. Het opstarten van een onderzoek naar wat men a priori ‘gedragsstoornissen’ noemt, houdt op zich reeds een promotie in van de gedragsmatige en medicamenteuze behandelingen die men met deze zogenaamde stoornis associeert Deze pseudo-wetenschappelijke marketingpraktijk dreigt rampzalige effecten op de volksgezondheid en de sociale orde te hebben.

Wij zijn overtuigd van het sociale nut van het luisteren en het contextualiseren. We menen daarmee een tegengewicht te kunnen vormen tegen een sciëntistische benadering die de mens reduceert tot een machine.

verenigingen die deze oproep meteen bij verschijning op 20 april 2008 ondertekenden

Association de la Cause freudienne en Belgique asbl; Kring voor Psychoanalyse van de New Lacanian School vzw, Klinische Sectie van Brussel; Klinische Antennes van het freudiaanse veld (Bergen, Namen, Luik); Inwit - nederlandstalig tijdschrift voor psychoanalyse; Quarto – franstalig tijdschrift voor psychoanalyse gepubliceerd te Brussel; Cripsa - Centre Thérapeutique et de Guidance - (Charleroi); Association Psychanalytique de la Cause freudienne asbl; Zazie: onderzoeksgroep vroege kinderjaren van het netwerk Cereda; RI3: internationaal netwerk van instellingen uit het freudiaanse veld; RIPA-België: internationaal Netwerk voor toegepaste psychoanalyse; Psychoanalytisch Centum voor Consultatie en Behandeling (CPCT Brussel); L’Antenne 110 (Genval); Le Courtil – Psychoanalytisch centrum voor onthaal en behandeling (Doornik, Leers-Nord); Interdisciplinair centrum voor het kind – CIEN (Brussel-Doornik); Medisch-Psychologisch centrum van de joodse sociale dienst te Brussel; Therapeutisch dagcentrum voor kinderen en adolescenten – CTAE (Luik); Services Droit des Jeunes- SDJ; Kinderpsychiatrisch centrum - les Goélands (Spy)

de petitie ondertekenen

2008-06-06T12:54:00.001+02:00

Deze schematische analyse door Lieven Jonckheere van het expertenrapport van de Nederlandse Gezondheidsraad "Preventie en behandeling van de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis" (2006, www.gr.nl) moet gelezen worden tegen de achtergrond van zijn eerder op deze blog verschenen tekst "Preventie van Antisociale persoonlijkheidsstoornis via vroegtijdige opsporing en correctie van Gedragsordeloosheid bij kinderen?". Deze tekst resumeerde hoe de vierde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV) van de American Psychiatric Association beide noties aflijnt en met elkaar in verband brengt.
Met deze tweede bijdrage wil Lieven Jonckheere de kenmerkende accenten aangeven van wat hopelijk niet zal doorgaan als het Hollandse modelvoorbeeld voor het expertenrapport besteld door de Belgische Hoge Gezondheidsraad

CONDUCT DISORDER EN ANTISOCIAL PERSONALITY DISORDER
IN HOLLAND

Lieven Jonckheere

Deze schematische analyse van het expertenrapport van de Nederlandse Gezondheidsraad "Preventie en behandeling van de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis" (2006, www.gr.nl) moet gelezen worden tegen de achtergrond van mijn eerder op deze blog verschenen tekst "Preventie van Antisociale persoonlijkheidsstoornis via vroegtijdige opsporing en correctie van Gedragsordeloosheid bij kinderen?". Deze tekst resumeerde hoe de vierde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV) van de American Psychiatric Association beide noties aflijnt en met elkaar in verband brengt.
Met deze bijdrage wil ik thans de kenmerkende accenten aangeven van wat hopelijk niet zal doorgaan als het Hollandse modelvoorbeeld voor het expertenrapport besteld door de Belgische Hoge Gezondheidsraad.

Een spel van antwoord en vraag

- Naar een Monsterverbond tussen Justitie én Volksgezondheid?
Het rapport en advies werden besteld door de Nederlandse Ministers van Volksgezondheid én van Justitie. We moeten inderdaad vaststellen dat er een alsmaar sterker verband, een monsterverbond, tussen beide politieke instanties aan het groeien is. Van Justitie naar Volksgezondheid en omgekeerd, is het vaak maar één stap, een logische stap. Dat blijkt ook in het geval van onze huidige Federale Minister van Volksgezondheid.

- Over wiens vraag gaat het eigenlijk?
De vraag is meteen gesteld geworden in de medische termen (Antisociale Persoonlijkheidsstoornis) van de experts die haar moeten beantwoorden; de vraag wordt dus gesteld vanuit het antwoord. Betekent zulks dat de experts de overheden hun eigen vraag hebben ingefluisterd?

- Vier Partijen borromeïsche verknoopt?
Vraag en het antwoord brengen vier partijen/instanties bijeen:
- Politiek: in dit geval de volksgezondheid
- Wet: in dit geval het strafrecht
- Wetenschap: in dit geval het medisch discours
Bijzonder opvallend in het Nederlands rapport is de hardheid van de medicalisering van de problematiek van gedragsstoornissen. Men houdt zonder meer voor bewezen dat er een genetische aanleg zou spelen, en stelt zich onwrikbaar op het standpunt van 'De Wetenschap die heeft bewezen dat ..." (evidence based medicine, gebaseerd op randomised controlled trials). Dat betekent meteen ook dat de geneeskunde de algemene universitaire psychologie weer op haar ondergeschikte plaats zet. Dat blijkt al uit de lijst van experts: slechts 3/15 of 1/5 zijn psychologen of psychotherapeuten. En verder heeft men een grote behoefte aan goed opgeleide psychologen om screenings- en diagnostische instrumenten correct te bedienen en te interpreteren. En om compleet geprotocolleerde behandelingen toe te passen, waaronder in eerste instantie, uiteraard de Cognitivistische Gedragstherapie, maar ook, waarom niet, als alles toch perfect onder medische controle is, een keertje een psychoanalytisch georiënteerde therapie (mentalisation)? (voor behandeling cfr infra)
- Tenslotte hangt aan de horizon ook altijd ergens een Vierde Partij, die de drie voorgaande borromeïsch lijkt te moeten verknopen, als een sinthoom. Dat zijn dan de zogenaamde 'commentators'. In het Nederlands rapport werd opbouwende kritiek geleverd door één verdwaalde pedagoog, en door ergens iemand van het Leger des Heils. We kunnen ons inbeelden dat, in ons land, de psychoanalyse voor deze sinthomatische functie in aanmerking kan komen.

- Timing?
Het rapport werd besteld in oktober 2003 en lag er in mei 2006. Het duurt dus een kleine 3 jaar om in dit soort zaken te besluiten. Als alles goed gaat, dan zouden we het Belgische rapport tegen begin 2011 mogen verwachten.

- Paradox van De Wetenschap in verhouding tot de politiek ...
- In het rapport zelf koketteert men met de zogenaamde 'wetenschappelijke voorzichtigheid", er is immers slechts indirect bewijs voor mogelijkheid om APD te voorkomen via preventie en behandeling van CD (te weinig follow up).
- In de besluiten maakt men politici plots wijs dat "wetenschappelijk bewezen is" (evidence based) dat APD kan voorkomen door preventie of behandeling van CD ...
- ... maar dat kan nog beter: het is "nog niet voldoende wetenschappelijk bewezen", en dus is er dringend nood aan meer onderzoek – aan meer geld!

Conduct Disorder (CD) in de kindertijd

CD als concept
- CD wordt in het Nederlandse rapport nog een stuk harder dan al het geval is in de DSM-IV als een medische, meer bepaald psychiatrische stoornis of zelfs aandoening gepresenteerd.
- Opvallend is de niet letterlijke vertaling van Conduct Disorder als Antisociale Gedragsstoornis. Vermoedelijk moet daarmee de inherente band met de latere, volwassen Antisocial Personality Disorder (APD) benadrukt worden. Als ik mij niet vergis is dat overigens ook een tendens in de Angelsaksische literatuur terzake. In de bijdrage waarnaar ik in het begin verwees deed ikzelf een conceptueel gefundeerde poging, die waard is wat ze waard is, tot letterlijke vertaling van Conduct Disorder als Gedragingsordeloosheid.
- Ook heel opvallend is de minimalisering van de seksuele activiteit bij het CD-kind. In de definitie vinden we wel nog het criterium "iemand tot seksuele activiteit hebben gedwongen". Maar in de rest van het rapport wordt daar echter met geen woord meer over gerept, het kind kan hoogstens passief slachtoffer zijn van de seksualiteit. Typisch Hollands? Typisch medisch-psychiatrisch?

Heeft CD voorspellende waarde voor APD?
- CD leidt tot verschillende persoonlijkheidsstoornissen: 80% van de CD-kids ontwikkelt een of andere persoonlijkheidsstoornis. APD is er daarvan slechts één, maar wel degene die het meest overlast veroorzaakt, en waarvoor de maatschappij dus het meest betaalt.
- Voorafgaand aan CD, als voorspellend voor CD, kan bij peuters al sprake zijn van frequente ernstige gedragsproblemen (vanuit verhoogde prikkelbehoefte, impulsiviteit, te weinig angst)

Preventie APD via preventie en genezing CD?
- Men heeft slechts aandacht voor CD omdat behandeling van de daaruit voortvloeiende APD (nog) niet mogelijk is. Omdat APD een persoonlijkheidsstoornis is, kan die enkel biochemisch worden geraakt, en zover zijn we blijkbaar nog niet. En dus stelt men, voorlopig nog, alle verwachtingen in de preventie van APD.
- Preventie van APD zou kunnen via preventie, en zelfs genezing, van CD. CD zou principieel geneesbaar zijn omdat het nog niet gaat om een persoonlijkheidsstoornis, doch "slechts om gedrag".
- Met dit doel wordt CD onderworpen aan een proces van screening, diagnostiek, behandeling en opvolging
- screening/signalering
- principe:
- zo vroeg mogelijk ingrijpen, hoe langer men wacht hoe groter kans op echte CD
- aanpakken kinderen in risicosituaties, nog voordat zich een CD-probleem heeft voorgedaan
- niveaus waarop gescreend/gesignaleerd kan worden
- specifieke risicosituaties of –groepen
hét paradigma (kop van jut) is 'de tienermoeder'
- frequente ernstige gedragsproblemen (vanuit verhoogde prikkelbehoefte, impulsiviteit, te weinig angst)
- echte CD (met antisociaal kantje)
- vormen van screening
- ad hoc, door of met medewerking van de ouders – echter teveel onkunde, zelfs onwil
- systematische screening met 'wetenschappelijke instrumenten' – hier komen de psychologen/deskundigen in dichte drommen op de proppen
- moet in principe snel en efficiënt kunnen ...
- ... echter ethisch/politiek probleem met aanvaardbaarheid screening (ook in België?)
- principe: vergunning minister nodig voor screening op ernstige ziekten waarvoor geen preventie of behandeling mogelijk is (immers: kennis van verhoogd risico is té belastend, als daar niets mee kan gebeuren)
- rapport bewijst nu dat preventie én behandeling van CD wel degelijk mogelijk is ...
- ... en dus zou geen vergunning voor screening op CD vereist mogen zijn! Men wil dus politiek vrij spel om ongebreideld te screenen op CD. En politiek gelooft dat maar al te graag
- diagnostiek
- diagnostiek bij kind
- kan slechts door een kind gedurende een paar jaar te laten volgen door verschillende informanten
- vandaar het belang van het elektronisch kinddossier
- diagnostiek bij adolescent
- 70% in justitiële jeugdzorg heeft psychiatrische stoornis (vaakst CD)
- behandeling
- evidence based medicine: er moet wetenschappelijk (= statistisch) bewezen zijn dat bepaalde behandeling effectief werkt voor CD
- behandeling bij kind (baby/peuter/basisschool)
- pedagogische ondersteuning van de ouders
- sensitiever maken voor de noden van het kind
- ander opvoedingsgedrag aan de ouders aanleren, leren hoe ze kind moeten conditioneren in de maatschappelijk gewenste richting
echter: weinig follow up van effect op langere termijn
- stimuleren cognitieve ontwikkeling van het kind
- medicatie
- niet voor CD, maar vooral voor ADHD
- vooral combinatie CD met ADHD leidt tot APD – indien ADHD onder medicamenteuze controle is, dan leidt CD minder makkelijk tot APD
- behandeling bij adolescent
- cognitieve gedragstherapie: gedrag van anderen positiever leren interpreteren en daarop met wenselijk gedrag reageren
echter: weinig follow up van effect op langer termijn
- gezinstherapie
- interventies op sociale omgeving (peer-groups)
Glen Mills of boot-camps? niet geschikt voor psychiatrische stoornissen, zoals CD, enkel voor ex-gangleden
- drang tot behandeling?
- drang = sanctie bij weigering behandeling
- voor ouders ...
- ... maar ook voor kind, als blijkt dat probleem vooral bij dat kind ligt (en we gaan inderdaad van langsom meer die richting uit: kind=patiënt, dwz "willoos werktuig van zijn aandoening") – er moeten dus meer mogelijkheden komen om CD-kids tot behandeling te 'dringen' voordat ze feiten hebben gepleegd
- opvolging: recidive?
- 60% gebruikt binnen 4 jaar weer geweld
- sterk gestructureerde systemen scoren niet beter

Antisocial Personality Disorder (APD) vanaf de volwassenheid

APD als concept
- Net als CD wordt ook APD nog een stuk harder dan al het geval is in de DSM-IV als een medische, meer bepaald psychiatrische stoornis of zelfs aandoening gepresenteerd.
- Men probeert een onderscheid te maken tussen zichtbaar gedrag (wel al beïnvloedbaar) en de kern van persoonlijkheidsstoornis (nog niet beïnvloedbaar)
- Er ligt een groter accent dan in de DSM-IV op psychopathie als pure persoonlijkheidsstoornis en dus als extreemste vorm van APD (psychopathie vanuit de definitie van Hare). Men lijkt te suggereren dat APD van langsom meer psychopathische vormen aanneemt en dus van langsom minder behandelbaar wordt. Hoogtijd dus om aan preventie te doen!

Leeftijd
In de DSM-IV is APD de enige persoonlijkheidsstoornis die niet in de kindertijd, dus voor 18 jaar, kan voorkomen. In het Nederlandse rapport kan dat uitzonderlijk wel eens het geval zijn. APD dreigt dus de kindertijd te overspoelen. Hoogtijd ...

Ontstaan
APD is het resultaat van een aantal risicofactoren die mekaar van in de kindertijd wederzijds kunnen versterken
- genetische aanleg
Basis moet altijd een genetische aanleg zijn, wetenschappelijk bewezen via tweelingenstudies. Dat geldt a fortiori voor de psychopathie
- neurobiologische constitutie
Er is wetenschappelijk bewezen dat er een neurobiologische (hormonale etc) basis is voor impulsiviteit, prikkelhongerigheid, gebrek aan angst. Eens te meer is dat des te zekerder het geval voor psychopathie (gebrekkige taakverdeling hersenhelften, en ook ergens iets in de prefrontale cortex ...)
- psychologisch
door verkeerde cognities/gedachten/interpretaties raken emoties niet gereguleerd
- omgeving
- 'accidenten' tijdens zwangerschap en bevalling
- gezin waarin men opgroeit (tienermoeder geviseerd)
- maatschappij waarin men opgroeit (decadentie van onze maatschappij)
Beschermende factoren kunnen die fatale combinatie van risicofactoren counteren, er is echter nog te weinig geweten wat die beschermende factoren zijn – onderzoek (en geld) dringt zich op

Behandeling
- (nog) geen behandeling mogelijk van Persoonlijkheidsstoornis ...
- ... maar men kan wel al het gedrag onder controle krijgen
- direct
- medisch
- medicatie reduceert impulsiviteit en agressiviteit
- transcraniële magnetische stimulatie (cfr electroshock) verbetert de inleving in de ander/slachtoffer (sterker reactie op emotioneel geladen signalen, zoals gezichtsuitdrukking)
- psychologisch
- Cognitivistische Gedragstherapie reduceert impulsiviteit en agressiviteit (door opportunistisch gebruik van het egocentrisme en de calculerende instelling van de APD)
- Dialectische Gedragstherapie en medicatie, maar ook Psychoanalytisch georiënteerde Psychotherapie (mentalisatie), reduceren de autodestructieve kant van de agressie (zelfmoord, zelfbeschadiging)
- sociaal: therapeutische gemeenschap
- meest beloftevolle
- duidelijke structuur en veel toezicht
- Indirect: via de behandeling van een geassocieerde stoornis (comorbiditeit) – vooral de verslavingen (Substance Related Disorders)
APD verdwijnt soms als geassocieerde stoornis verdwijnt
- psychotherapie en conditionering reduceren verslavingen
- medicatie en Cognitivistische Gedragstherapie reduceren depressies (Mood Disorder)
- psychodynamische psychotherapie (psychoanalytisch georiënteerd?) reduceert Borderline Personality Disorder persoonlijkheidsstoornis (psychoanalyse?)
- maar dat lukt allemaal niet bij de psychopatische vorm van APD
psychopathie profiteert integendeel van elke vorm van behandeling (vooral groepstherapie) om zich verder te ontwikkelen (cfr cynische ideologie van hedendaagse maatschappij: "ze weten nu wat ze verkeerd doen, en ze doen het nu nog beter verkeerd")

2008-06-01T13:55:00.003+02:00

Preventie van anti-sociale persoonlijkheidsstoornis

( = delinquentie ) via vroegtijdige opsporing en correctie

van gedragsordeloosheid bij kinderen ???

Lieven Jonckheere

"Als reactie op de huidige problemen" deed de Hoge Gezondheidsraad op 10 maart 2008 een oproep, die ons zorgen baart en noopt tot reageren. We vernemen dat dit "adviesorgaan van de Minister van Volksgezondheid een werkgroep 'Gedragstoornissen bij kinderen en jongeren' heeft opgestart". En ook dat "een deskundigengroep al verschillende keren is bijeengeweest om te werken aan een rapport voor de bij deze problematiek betrokken overheidsinstanties". Om dat rapport te stofferen wil men nu "teksten, onderzoeken, programma’s inzake preventie, interventie, opvang, bijstand of behandeling van gedragstoornissen bij kinderen en jongeren te inventariseren".

En dat baart ons dus zorgen. Wij vrezen inderdaad dat dergelijk project meer problemen zal creëren dan op te lossen. Ten eerste omdat de notie 'gedragsstoornis' problematisch is, zeg maar onwetenschappelijk. Vervolgens omdat men, op grond daarvan, meent aan preventie te kunnen doen van de zogenaamde Antisociale Persoonlijkheidsstoornis, de onverbeterlijke criminelen zeg maar. In deze oproep wordt dat even gesuggereerd; in vergelijkbare rapporten, die zowel bij onze noorder- als zuiderburen al ter tafel liggen, is dat expliciet het besluit. In Frankrijk is dat rapport, na massaal protest, voorlopig in de koelkast verdwenen; in Nederland heeft daar, voor zover wij weten, nog altijd geen haan naar gekraaid. In België organiseren wij daartegen nu een met redenen omkleed protest. De bijdragen in deze blog tonen aan wat de problemen zijn met de reductie van problemen, die kinderen effectief hebben, tot gestoord gedrag, maar ook wat de onmogelijkheden, de gevaren zelfs, zijn om op basis daarvan aan voorspelling en preventie te doen van iets als een Antisociale Persoonlijkheidsstoornis.

In de mate dat dit soort discussies politiek geladen is, waaieren ze heel snel alle richtingen uit, zodat uiteindelijk niemand meer weet wat juist de inzet is. Daarom willen we hier even resumeren hoe de vierde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV) van de American Psychiatric Association beide noties, de gedragsstoornis bij het kind én de Antisociale Persoonlijkheid bij de volwassene, aflijnt en met elkaar in verband brengt. We herhalen dat dit juist is waartegen wij ons verzetten.

Gedragingsordeloosheid als gedragsstoornis bij kinderen

De Hoge Gezondheidsraad verwijst expliciet naar de DSM-IV beschrijving van de gedragsstoornis als "een zich herhalend en aanhoudend gedragspatroon, waarbij de grondrechten van anderen of belangrijke bij de leeftijd horende sociale normen of regels worden overtreden". Men preciseert dat het hier niet gaat om "specifieke medische pathologieën die het voorwerp van een bijzondere en wel omschreven behandeling zoals bijvoorbeeld de aandachtstoornis/hyperactiviteit uitmaken". Tenslotte is het ook goed om weten dat "de betrokken bevolking bestaat uit alle kinderen en jongeren ongeacht hun bijzondere eigenschappen of herkomst (bij voorbeeld immigratie, minder begoede families, handicaps…)".

Eerst toch even een korte situering van de ideologie van die DSM-IV. Die wil eindelijk eens orde scheppen in de psychopathologie, teneinde de Geestelijke Gezondheidszorg te rationaliseren en dus efficiënter te maken. Daartoe moeten alle betrokken partijen om te beginnen in eenduidige termen met elkaar kunnen communiceren over die psychopathologie, ze moeten het minstens eens kunnen worden over wat nu juist het probleem is. Op grond daarvan zouden ze dan in staat moeten zijn om gezamenlijk een aangepast behandelingsplan op te stellen waarin elk zijn part en deel krijgt. En dus, zegt men, moet de psychopathologie eerst en vooral geklasseerd worden op grond van wat voor iedereen onmiddellijk en eenduidig waarneembaar is, op grond van gedrag (behavior) dat waarneembaar afwijkt van een veronderstelde norm of orde (order), op grond van disorders. Het Nederlands vertaalt disorder gewoonlijk als 'stoornis'; wij verkiezen echter 'wanorde', 'ordeloosheid', 'verstoorde orde', in de mate dat daarin de referentie naar de 'orde' expliciet blijft.
Die nadruk op het gedrag, de gedragsorde en de verstoringen daarvan betekent dat men psychopathologieën niet meer wil klasseren vanuit een of andere interne logica, een structurele logica, waardoor de klassieke psychiatrie, zoals die later door de psychoanalyse onderbouwd is geworden, ertoe is gekomen om bijvoorbeeld een groep 'neurosen' te onderscheiden van een groep 'psychosen'. Als een soort toegeving aan deze klassieke classificatie, maar eigenlijk in een poging om deze definitief op te ruimen, vermeldt de DSM-IV, naast gedragsstoornissen (As I), ook nog een reeks persoonlijkheidsstoornissen (As II). 'Multiaxiale' benadering heet dat dan. In de volgende editie van de DSM (DSM-V, verwacht 2011) zal dat niet meer het geval zijn: daar zal geen sprake meer zijn van persoonlijkheidsstoornissen, doch enkel van gedragsstoornissen.
Het is niet onbelangrijk om dit onderscheid hier nog even aan te stippen en vast te houden: immers, de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis, die daar later, in de volwassenheid, quasi automatisch zou uit voortvloeien, wordt, voorlopig nog, in principe niet op identiek dezelfde wijze gediagnosticeerd als een gedragsstoornis bij het kind. Maar zo meteen meer over persoonlijkheidsstoornissen.

In principe moet dus alle psychopathologie benaderd worden vanuit gedrag (behavior). Belangrijke aspecten van dat gedrag, in de kindertijd, zijn: leren, motoriek, communicatie, algemeen ontwikkelingsniveau, eten, uitscheiding, zich onder controle kunnen houden, alleen kunnen zijn, aandachtig zijn, and last but not least ook een bepaald soort gedrag dat conduct heet. Het is duidelijk dat het daarbij gaat om het sociale of normatieve gedrag, met de connotatie van 'doen wat men moet doen', 'zich gedragen zoals het hoort', een bepaalde gedragslijn aanhouden, maar er is ook de connotatie van 'leiden', 'in de hand hebben'. Om verwarring te vermijden stel ik dan ook voor om conduct in het vervolg niet meer te vertalen als 'gedrag', de algemene term, maar als 'gedraging'; Conduct Disorder vertalen we dan ook niet meer als 'gedragsstoornis', maar als 'Gedragingsstoornis', of nog beter, als 'Gedragingsordeloosheid'. Kortom: de specifieke vorm van gedragsstoornis bij kinderen geviseerd door de Hoge Gezondheidsraad is deze Gedragingsordeloosheid.

De DSM-IV definieert Gedragingsordeloosheid als volgt:
- "een repetitief en persistent gedragspatroon"
- dat begint voor 10 jaar, en mogelijks zelfs al vanaf 5 jaar
- "waardoor basisrechten van anderen of leeftijdsaangepaste maatschappelijke normen of regels geschonden worden"
- dat disruptive is – het ontwricht of verbreekt de sociale band, het plaatst het subject buiten de sociale band.
Dat disruptieve heeft de Gedragingsordeloosheid gemeen met twee andere kinderlijke gedragsstoornissen, waarmee ze dan ook gegroepeerd wordt: de Gebrekkige Aandachts- en Hyperactiviteitsstoornis (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder of ADHD) en de Oppositionele Uitdagende Stoornis (Oppositional Defiant Disorder). Eigen aan de Gedragingsordeloosheid is echter wel dat de sociale disruptie daar altijd gebeurt via overtreding van leeftijdsaangepaste normen. Bij de Oppositionele Uitdagende Stoornis is dat meer door het in vraag stellen van wat expliciet door volwassenen gevraagd wordt. En het ADHD-kind lijkt eerder fysieke problemen te hebben met de formats (stilzitten in de klas bijvoorbeeld).

Gedragingsordeloosheid kan de sociale band op verschillende wijzen ontwrichten of verbreken:
1. directe agressie
- pesten en wreedheid, ook tegenover dieren – vanuit een gebrek aan empathie
- vechten, wapengebruik en diefstal met geweld
- and last but not least 'ongewenste seksuele intimiteiten' – vanuit de vaststelling dat zulke kinderen zeer vroeg seksueel actief kunnen zijn
De infantiele seksualiteit wordt hier dus gereduceerd tot een vorm van agressie, een schending van een basisrecht van andere kinderen of van een leeftijdsaangepaste maatschappelijke norm. Gedragingsordeloosheid lijkt dan ook een masker waarachter zich heden, in een kindertijd die niet meer zo onschuldig kan zijn, de infantiele seksualiteit terugtrekt.
2. vernietiging van eigendom
- vandalisme, waaronder opzettelijke brandstichting
Ook dit laatste valt, vanuit de psychoanalyse, weer in verband te brengen met de infantiele seksualiteit, meer bepaald de urethrale erotiek van de infantiele masturbatie.
- men heeft oog voor latente agressie (dingen verliezen) en het tegen zichzelf keren van agressie (accidenten)
3. bedriegen of liegen
- gericht op materieel voordeel en ontlopen van verplichtingen, en dus niet op 'liefde'
- verklikken en achteraf beschuldigen van medeplichtigen
Deze gedragingen maken dat men moet én kan terugvallen op 'informanten' voor de diagnose Gedragingsordeloosheid.
4. ernstige schending van regels
- huisregels: 's nachts niet naar huis komen (voor 13 jaar, dus voor aanvang van de puberteit); weglopen van thuis (fugue)
- schoolregels: spijbelen

Gedragingsordeloosheid zou meer voorkomen bij jongens. In instellingen zou dit tevens een van de meest frequente diagnoses vormen.

Hoewel de DSM-IV in principe niet oorzakelijk redeneert, wordt toch even, langs de neus weg, een mogelijke neurobiologische etiologie gesuggereerd, die, grappig genoeg, een equivoque blijkt te vormen. Er zou niet alleen sprake zijn van een tragere hartslag, maar ook van verminderde skin conductance (huidgeleiding), wat betekent dat sterkere prikkels nodig zijn om een reactie uit te lokken.
Anderzijds worden toch ook allerlei sociopsychologische risicofactoren aangestipt. In eerste instantie zijn dat gedrags- en persoonlijkheidsstoornissen bij de ouders, waaronder de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis (zie verderop), maar ook, in de kindertijd van die ouders, ADHD en, jawel, Gedragingsordeloosheid. Daarbij wordt weer even een soort 'erfelijke belasting' gesuggereerd. Toch vermeldt men daarin ook wel het belang van verwerping en verwaarlozing, van inconsistente opvoedingsmethoden met te harde discipline, van fysiek of seksueel misbruik, van te weinig toezicht. Dat geldt a fortiori voor instellingskinderen, waarbij nog eens een teveel aan verandering van caregiver kan meespelen. In dezelfde lijn zou ook het moderne stadsleven (urban life) een risicofactor vormen. Gegeven dit soort probleemsituaties verwondert het niet dat, in een kritiek op de DSM-IV, Gedragingsordeloosheid ook wel eens positief bekeken wordt, als een oplossingspoging daarvoor (cfr het extreme geval van de kindsoldaten).

Preventie van de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis?

Gedragingsordeloosheid, zoals zojuist omschreven, zou nu voorspellende waarde kunnen hebben voor de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis bij volwassenen, met al wat dit aan onverbeterlijke delinquentie impliceert.

De mogelijkheidsvoorwaarde voor dat voorspellende karakter is de beslissing dat de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis niet kan gediagnosticeerd worden in de kindertijd, voor 18 jaar. Op dit punt neemt ze overigens een uitzonderlijke plaats in binnen het geheel der Persoonlijkheidsstoornissen die allemaal wel al van in de kindertijd kunnen gediagnosticeerd worden. De Antisociale Persoonlijkheidsstoornis krijgt dus als enige een andere 'vorm' in de kindertijd, zijnde Gedragingsordeloosheid. Anderzijds kan Gedragingsordeloosheid wel aanhouden in de volwassenheid, en het is ook mogelijk dat ze daar voor het eerst opduikt.

Uitgaande van deze semi-overschrijdbare breuk wordt het voorspellende karakter van de kinderlijke Gedragingsordeloosheid op verschillende wijzen geoperationaliseerd.
- Gedragingsordeloosheid voor 15 jaar is om te beginnen al expliciet opgenomen als diagnostisch criterium voor de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis (die dus slechts vanaf 18 jaar te diagnosticeren valt).
- Onderzoek zou echter hebben uitgewezen dat hoe vroeger Gedragingsordeloosheid begonnen is (voor 10 jaar), hoe meer kans op latere Antisociale Persoonlijkheidsstoornis. En dat zou nog meer het geval zijn als die vroege Gedragingsordeloosheid geassocieerd was met ADHD, of als ze in de prille kindertijd al was voorafgegaan door een Oppositionele Uitdagende Stoornis.
Volledigheidshalve vermelden we ook dat Gedragingsordeloosheid niet alleen voorspellende waarde heeft voor de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis, maar ook voor Stemmings- en Angststoornissen, voor Somatoforme en voor Substantie gerelateerde Stoornissen. Kortom: Gedragingsordeloosheid bij kinderen voorspelt niet veel goeds.

Komen we thans tot de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis

De eerste vraag: wat is persoonlijkheid (personality)? Het antwoord van de DSM-IV is dubbelzinnig: "een blijvend patroon van innerlijke ervaring en gedrag". Relevante gebieden of functies zijn cognitie (waarneming & interpretatie daarvan), affectiviteit, interpersoonlijke relaties and last but not least impuls controle.
Deze definitie van persoonlijkheid is inderdaad dubbelzinnig: iets in de mens ontsnapt voorlopig nog aan de complete reductie tot louter observeerbaar gedrag. Zoals gezegd probeert DSM-IV met die notie van 'persoonlijkheid' de klassieke psychiatrische nosografie, of het "categorische perspectief, met kwalitatief verschillende klinische syndromen", te recupereren, in gedragstermen te formuleren. Het is inderdaad de bedoeling om, in de DSM-V (2011), te komen tot een 'dimensioneel' perspectief: persoonlijkheid en persoonlijkheidsstoornissen zijn niets anders dan onaangepaste varianten van persoonlijkheidstrekken die onmerkbaar overgaan in elkaar en in de normaliteit". Dat betekent dat men terugvalt op de Big Five, de vijf grote dimensies waarop persoonlijkheid en persoonlijkheidsstoornissen te operationaliseren en af te meten vallen in termen van gedrag: neuroticisme, introversie versus extraversie, zich afsluiten versus openstaan voor ervaring, antagonisme versus aangenaamheid, zorgvuldigheid.

Een Persoonlijkheidsstoornis (Personality Disorder) is dan "een blijvend patroon van innerlijke ervaring én gedrag (cognitie, affect, relaties en impuls controle) dat duidelijk verschilt van de verwachtingen van de cultuur waarin het individu leeft".
Daarin worden drie clusters onderscheiden, vanuit een verwante fenomenologie. En ook dit blijkt weer een poging tot recuperatie, én reductie, van de klassieke psychiatrische nosografie zoals die door de psychoanalyse structureel werd onderbouwd. De Paranoïde, de Schizoïde en de Schizotypische Persoonlijkheidsstoornis – zeg maar de psychosen – komen unheimlich (odd) en excentriek over. In het dwangneurotische register worden de Vermijdende, de Afhankelijke en de Obsessief-Dwangmatige Persoonlijkheidsstoornis gekenmerkt door angst. Tenslotte worden Borderline, Histrionische en Narcistische Persoonlijkheidsstoornis alledrie dramatisch, emotioneel en erratisch genoemd; merkwaardig genoeg is het in dit duidelijk hysterisch gezelschap dat we nu onze Antisociale Persoonlijkheidsstoornis terugvinden, die de opvolger lijkt van wat men vroeger psychopathie en later ook wel eens sociopathie placht te noemen. Dit is slechts mogelijk dankzij de zogenaamde dimensionale benadering, waarbij sommige gedragskenmerken van de ene stoornis ook bij andere stoornissen voldoende op de voorgrond staan, maar dan wel met een andere 'bedoeling', vanuit een andere 'oorzaak'. De Borderline is manipulatief vanuit een onverzadigbare honger naar liefde, bij de Antisociaal is dat louter om materieel voordeel te bekomen.

Welke zijn tenslotte de kenmerken van de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis, die, de lijn van de Gedragingsordeloosheid terug opnemend, meteen omschreven wordt als "een pervasief patroon van niet in acht nemen (disregard) en schending van de rechten van anderen". Dit kan op verschillende vlakken tot uiting komen:
- onwettig gedrag (stelen, vernietiging eigendom, etc)
- bedrieglijke praktijken (liegen, valse naam, oplichterij (conning) – wat maakt dat men voor een correcte diagnose moet terugvallen op 'informanten', men moet dus buiten het discours van subject zelf gaan zoeken
- impulsiviteit (veelvuldig plots veranderen van werk/relatie/domicilie)
- prikkelbaarheid, snelle agressie (ontploffen)
- snel verveeld
- roekeloosheid (zichzelf en anderen (kinderen!) in gevaar brengen – in het verkeer en het seksueel verkeer)
- onverantwoordelijkheid (werk, geld, kinderen)
- onverschilligheid tegenover slachtoffers, zelfs beschuldiging (ze hebben het verdiend, ze zullen mij niet hebben)
- arrogant, zelfbewust, oppervlakkige verbale charme

Net zoals bij Gedragingsordeloosheid wordt de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis meer vastgesteld bij mannen dan bij vrouwen. Maar er zou misschien wel onderdiagnose zijn bij vrouwen, doordat teveel nadruk ligt op manifeste vormen van agressie (gender biais).

En ook hier weer blijken lagere socio-economische status en stadsomgeving risicofactoren te zijn. En kan dus ook de Antisociale Persoonlijkheidsstoornis beschouwd worden als een "zelfbeschermende overlevingsstrategie".

2008-05-27T22:34:00.002+02:00

PSYCHIATRISCHE NORM IN ZICHT

Roland Gori

Roland Gori is psychoanalyticus en prof psychopathologie.
Het artikel verscheen in Le Monde van 03/05/08.

We spreken meer en meer over 'geestelijke gezondheidszorg' en minder en minder over 'psychiatrie'. Waar zal deze tendens ons naartoe leiden?

Heden is het tijdperk aangebroken van de postmoderne psychiatrie die, onder de noemer 'geestelijke gezondheidszorg', een medische én wetenschappelijke dimensie wil verkrijgen. Tot nu toe interesseerde de psychiatrie zich voor het psychisch lijden van individuen, met verfijnde beschrijvingen van hun symptomen, geval per geval. Met de idee van een 'geestelijke gezondheidzorg' ontstond een epidemiologische psychiatrie die gedragsanomalieën zo uitgebreid mogelijk wil opsporen en registreren. Daarbij is het niet meer nodig zich vragen te stellen over de tragiek van het bestaan, over angst, schuldgevoel, schaamte, fout. Het volstaat alles te vatten op het laagste niveau, op het niveau van het gedrag van het individu, en dat, zo nodig, aan te passen.

Hoe heeft deze verandering mogelijk geweest?

De DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) is een soort catalogus van gedragsstoornissen, ontworpen en samengesteld door de Amerikaanse psychiatrie. Door de vermenigvuldiging van psychiatrische categorieën (van 100 gedragsstoornissen in de DSM-I, in 1930, tot 400 in de DSM-IV, in 1990) heeft men de mogelijkheden om deze diagnosen te stellen vermenigvuldigd. Heden leven we in het rijk van 'dys': we zijn dysthymisch, dysfoor, diserectiel, dysorthografisch, dyslectisch, .... Elk van ons is drager van een disfunctie of stoornis. Dit schept een mogelijkheid tot oneindige uitbreiding van de medicalisering van het bestaan en de sanitaire controle van het gedrag.

Hoe heeft dit concept van de psychiatrie zich kunnen opdringen?

Door zijn vermeende 'wetenschappelijkheid'. De geestelijke gezondheidszorg heeft zich niet opgedrongen aan passieve slachtoffers, maar aan instemmende individuen. Sinds het verdwijnen van de grote ideologieën moet elk zijn eigen normatieve gedragsgids opstellen, en daarvoor wendt men zich bij voorkeur tot de bio-wetenschappen. Laboprofeten vertellen ons hoe we ons 'goed' kunnen gedragen.

Hoe zal deze zorg verder evolueren?

Ik ben er niet zo zeker van dat de geestelijke gezondheidszorg gericht is op behandeling, en nog minder dat ze wil genezen. Wat men wil is 'abnormaal gedrag' zo vroeg mogelijk opsporen, om dat dan een heel leven lang te kunnen opvolgen. In de mate dat de geestelijke gezondheidszorg minder 'zorg' wordt, valt ze ook terug op alsmaar hybrider indicatoren. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de collectieve expertise van het INSERM (2005), die 'gedragsstoornissen' zo vroeg mogelijk wil laten opsporen, bij het zeer jonge kind, teneinde latere delinquentie te voorkomen: medische aspecten werden daarbij vermengd met tekens van psychisch lijden, met sociale, economische en zelfs politieke indicatoren. Onder het mom van neutrale wetenschap beginnen we zo binnen de kortste keren hele achtergestelde bevolkingsgroepen te stigmatiseren.

Leidt de verfijnde opsporing van gedragsstoornissen dan niet naar betere zorgen?

Ik denk dat dergelijke praktijken in werkelijkheid alleen leiden tot een uitbreiding van het bewakingsweb rond het gedrag, en dat in samenwerking met de farmaceutische industrie. De geestelijke gezondheidszorg produceert vooral nieuwe diagnosen. Neem bijvoorbeeld de zogenaamde 'aanpassingsstoornis': die is voldoende vaag om toepasbaar te zijn op iedereen die zich in een kwetsbare positie bevindt. Iemand die onder stress staat op het werk, die angstig is door een ernstige ziekte, kan inderdaad een soort 'verstoorde emotionele reactie' vertonen, die dan beschouwd zal worden als ... een 'aanpassingsstoornis'. En dan kan medicatie voorgeschreven worden, liefst in combinatie met een gedragstherapie, om een aangepast gedrag terug te vinden. De nieuwe psychiatrie houdt dus helemaal geen rekening met het subject, met wat dit ervaart. Het enige dat men wil weten is of dit subject voldoende voor zichzelf kan instaan en in staat is om de veiligheidsnormen te verinnerlijken, om gedrag te stellen waarvan wij weten dat het voldoende 'veilig' is.

Wat kan binnen deze context dan nog de rol van de psychiater of de psycholoog zijn?

Er valt te vrezen dat de psy coach zal moeten spelen. Sinds enkele jaren is er een hyperbolische coach-figuur aan het opstaan, een supertrainer van het intieme, een manager van de ziel. Heropvoeding en verdoving van het gedrag scheppen de voorwaarden voor de schepping van een individu dat zich conformeert aan het heersende neoliberale beschavingsmodel: de homo neuro-economicus, die flexibel en performant is, maar uiteindelijk ook totaal onbeduidend.

Zal er nog plaats zijn voor de psychoanalyse?

De psychoanalyse druist in tegen deze ideologieën, in de mate dat ze het opneemt voor het tragische, het verlies, het innerlijke conflict, voor een zekere verhouding tot de dood en het verlangen. Het is inderdaad mogelijk dat ze verdwijnt, als sociale praktijk. Maar ik denk dat wat de psychoanalyse belichaamt – een soort van zorg-voor-jezelf filosofie, die poogt om een ethisch en verantwoordelijk subject te construeren – dat dit niet zal verdwijnen. Het is trouwens frappant dat de psychoanalyse aan de ene kant uit de geestelijke gezondheidszorg buiten gewerkt wordt, maar dat ze aan de andere kant meer en meer ingang vindt in niet-psychiatrische medische diensten. Alsof artsen, in tegenstelling tot de nieuwe psychiaters, wel erkennen dat de geneeskunde op bepaalde vlakken heterogeen is, dat elke ziekte een existentieel drama is, dat de patiënt moet geholpen worden om deze beproeving te doorstaan. Idem voor de psychoanalyse, hoewel ze niet in de mode is, in onze huidige cultuur, blijft de vraag ernaar in de praktijk toch maar stijgen.

Vertaling Cédric Van Moorsel en Lieven Jonckheere

2008-05-26T10:26:00.003+02:00

Begripsvorming in de DSM-IV

Antoine Mooij

uit: De psychische realiteit. Over psychiatrie als geesteswetenschap, pp. 99-102 (Boom 2006), hoofdstuk 4: De empiristsiche benadering in de psychiatrie.
Deze bijdrage gaat over begripsvorming in de DSM-IV, waarop de Hoge Gezondheidsraad zich inderdaad baseert bij haar collectie van onderzoekingen rond 'gedragsstoornissen' (conduct disorder) bij kinderen. Wat om te beginnen maar een naam is, wordt uiteindelijk toch een werkelijkheid. Met alle problemen en gevaren vandien.

(...)
De vraag naar de aard van de geldigheid van de meetinstrumenten heeft als keerzijde de vraag naar de aard van de begripsvorming. Met de drie vormen van geldigheid van meetinstrumenten (predictief, constructief of eidetisch) corresponderen drie wijzen van begripsvorming. Men kan een begrip puur volgens afspraak laten gelden: dit correspondeert met de predictieve validiteit. Een begrip is dan niet meer dan een afspraak over het samennemen van verschijnselen: het begrip is niet meer dan een ‘naam’ en deze wijze van begripsvorming heet nominalistisch. Het begrip kan ook geleidelijk aan meer (empirische) ondersteuning krijgen, waardoor de samenvoeging minder willekeurig is: de constructieve wijze van begripsvorming. In de derde vorm wordt het begrip geacht de werkelijkheid zelf zoals zij is te weerspiegelen _ zij het op een partiële wijze_ en deze vorm heet daarom ‘reëel’.
Op symptoomniveau lijkt een (gedeeltelijk) reële ofwel eidetische begripsvorming niet zo veel problemen op te leveren, omdat men kan aansluiten bij een vrij onomstreden fenomenologie: van de waarneming, van het denken, willen. Zie het voorbeeld van de definitie van de hallucinatie en de fenomenologie ervan. Dat ligt veel moeilijker bij de begripsvorming ten aanzien van psychiatrische stoornissen. Het is daarbij juist niet waarschijnlijk dat de psychiatrische stoornissen die in de classificatiesystemen figureren een directe afspiegeling bieden van de werkelijkheid. Alleen al de wisselingen binnen het systeem DSM II/IV/V pleiten daar tegen. Het gaat veeleer om conventies die soms, in meer of mindere mate, empirische ondersteuning hebben gekregen en dan de status van een construct hebben verworven. Sommige constructen zijn oud en staan sterk (zoals op het terrein van de dementieën)22 ; andere worden van tijd tot tijd, als construct, betwist (zoals het begrip van schizofrenie).23 Daar is geen probleem mee. Een probleem ontstaat indien de status van de begrippen miskend wordt en en hun meer realiteitsgehalte wordt toegekend dan gerechtvaardigd is. Zo is het gerechtvaardigd om, conventioneel, een stoornis als de oppositioneel-opstandige gedragsstoornis af te zonderen van de evenzeer conventioneel samengenomen gedragsstoornis. Dat rechtvaardigt echter niet om dan over deze stoornissen te spreken alsof zij bestaan en een hogere status hebben dan een ‘naam’ (die wellicht over kan gaan in een construct).
Daarbij is het van groot belang te beseffen wat in het begrip is ingesloten. Indien men onderzoek wil gaan doen naar onafhankelijke variabelen dient men immers de de eigenschappen die in de begripsinhoud besloten liggen, uit te sluiten. Indien de oppositioneel-opstandige gedragsstoornis gekenmerkt is door driftigheid, opstandigheid en gepikeerdheid, is onderzoek naar deze eigenschappen empirsich niet zinvol.24 De uitkomst staat (min of meer) van tevoren vast, want zij ligt besloten in het begrip zelf. De onderzoekshypothese dat de oppositionele gedragsstoornis gekenmerkt is door driftigheid, is in feite een tautologie (of leunt daar tegen aan). Indien men uitgaat van een begrip van psychopathie _ tweede voorbeeld _ dat gekenmerkt is door de factoren van gebrek aan schuldgevoel, gebrek aan empathie, list en bedrog, impulsiviteit, geen verantwoordelijkheid nemen voor eigen gedrag en veelsoortige criminaliteit, heeft het geen zin om te onderzoeken of bij leden van de zo gevormde verzameling sprake is van gebrek aan empathie, of van list en bedrog. Deze eigenschappen maken immers deel uit van het begrip.25 Indien men stelt dat het voldoen aan de criteria voor psychopathie in de aangegeven zin, een goede voorspeller is van toekomstige recidive, is dat in feite geen empirische maar een tautologische uitspraak, omdat ‘een hoge mate van recidive’ min of meer deel uitmaakt van de begripsinhoud. Dat wil niet zeggen dat empirisch onderzoek ten aanzien van het begrip niet mogelijk is ter ondersteuning ervan, maar dat dient dan betrekking te hebben op onafhankelijke variabelen, zoals biologische factoren. Ook bij epidemiologsich onderzoek naar de prevalentie (het vóórkomen) en incidentie (het voor het eerst optreden) van psychsiche stoornis dient men zich de afhankelijkheid van de uitkomst van het begripsmatige vertrekpunt altijd voor de geest te houden. De isolatiestrategie is nu eenmaal de kracht van de nomologische benadering, maar zij dient dan ook vastgehouden te worden. Deze isolatiestrategie is goed verdedigbaar en moet ook, indien daarvoor gekozen wordt, gehandhaafd blijven. Er mag dan ook niet gesmokkeld worden waarbij, niet-empirisch maar in wezen begripsmatig of conceptueel onderzoek, als empirisch wordt gepresenteerd.
Hoever kan men echter in de isolatiestrategie gaan gaan? In een geval als een spontane angst of paniekaanval, welke geheel zonder aanleiding zou ontstaan, is dat wellicht mogelijk. De spontane angst kan dan opgevat worden als bij voorbeeld een genetisch en biochemisch bepaald spontaan biologisch gebeuren in de sfeer van het autonome zenuwstelsel of de subcorticale organisatie dat begeleid wordt door lichamelijke ervaringen, die pas in een tweede instantie in de belevingswereld worden ingebed. Maar op breder, minder geïsoleerd vlak, lijkt zo’n onderneming op grenzen te stoten, en wel vanwege de sterke onderlinge verwevenheid der fenomenen op psychisch niveau. Dan blijkt het procédé van de conventionele benoeming ook tot kunstmatige reslutaten te leiden.
Het kunstmatige of artificiële karakter van tal van conventionele naamgevingen komt allereerst _ als wij afsluitend terugkeren naar de rubriceringsproblematiek _ tot uitdrukking de problematiek van comorbiteit. Dit betreft het ‘gelijkelijk voorkomen’, al dan niet op ‘life-time basis’, van psychische stoornis. In dit begrip wordt het onderscheid tussen twee verschillende mogelijkheden van ‘gelijkelijk voorkomen’ toegedekt, omdat dit samentreffen toevallig kan zijn of juist niet. Het verband tussen een amfetamine intoxicatie en een waanstoornis is extern of toevallig (contiguent), dat tussen een depersonalisatiestoornis en een dissociative amnesie is dat niet zo zeer. Het begrip van comorbiditeit suggereert een onafhankelijkheid van variabelen die er soms is, maar soms ook niet is.
Het artificiële karakter van conventionele benoemingen wordt, ten tweede, duidelijk uit de moeilijkheden die ontstaan bij de classificatie van persoonlijkheidsstoornissen. DSM-IV geeft (op zijn tweede as) een onderverdeling in een aantal typen (afhankelijk, vermijdend, narcistisch, theatraal, enzovoort), welke op overeenkomstige, puntsgewijze, manier zijn gespecificeerd als de zogeheten geestelijke stoornissen (van de eerste as). Er blijkt dan toch een grote overlap te zijn tussen de onderscheiden types. In het bijzonder bevat de restgroep van de Persooonlijkheidsstoornis Niet Anderszins Omschreven uitzonderlijk veel toewijzingen. Daaruit blijkt het conventionele karakter overduidelijk. Bovendien is deze overlap in het bijzonder te verwachten, omdat het in deze toch niet alleen om oppervlaktebeschrijvingen, maar ook om daaronderliggende zinssamenhangen gaat in karakterstructuren die onderling nauw verweven zijn en zich niet zo maar uitwendig, puntsgewijs laten isoleren. Hier toont zich de begrenzing van deze isolerende werkwijze en beginnen de mogelijkheid en ook de noodzakelijkheid van een andere werkwijze zich te laten voelen.
(...)
.

2008-05-23T00:42:00.004+02:00

Op 22 mei 2008 gaf Kinderrechtencommissaris Ankie Vandekerckhove volgend antwoord op onze drieledige vraag om 1. ons initiatief te mogen toelichten in een persoonlijk onderhoud, 2. de problematiek te toetsen aan het kinderrechtenverdrag, 3. deel te nemen aan de meeting van 14 juni 2008:

“Verschillende strekkingen binnen verschillende disciplines dragen alle bij tot de erkenning van minderjarigen in hun eigen zijn en handelen. Een overwicht van een bepaalde discipline voor deze of gene benadering van 'het' kind ( dat niet bestaat) lijkt ons inderdaad niet gezond. Een respectevolle benadering houdt o.i. een en/en samenbrengen van expertise in, niet een te strakke keuze voor één discipline.
We hebben sympathie voor de visie die u uitdraagt en de aandacht die jullie vragen voor de betekenisverlening die we aan het gedrag van kinderen moeten en kunnen hechten. Een louter instrumentele of al te gemedicaliseerde reactie op 'ongewenst' gedrag is op zich te mijden. We denken dus wel dat jullie visie ook de nodige aandacht moet krijgen."

Deze reactie is het antwoord op ons schrijven van 4 mei 2008:

Geachte Mevrouw de Kinderrechtencommissaris
Geachte Mevrouw Vandekerckhove,
Graag kregen wij Uw advies, of een stellingname, in verband met een probleem, dat wij hier even schetsen.
Een tijdje terug werd bekend dat de Hoge Gezondheidsraad een expertenrapport voorbereidt rond "gedragsstoornissen bij kinderen en adolescenten". Onder deze experts vinden we niemand terug met een psychoanalytische oriëntatie. Dat verwondert ons, vermits juist de psychoanalyse heel wat expertise heeft opgebouwd in het therapeutisch werken met kinderen. Maar anderzijds verwondert dat toch ook weer niet: het is bekend dat de psychoanalyse gedragingen van kinderen nooit meteen afdoet als stoornissen, maar dat die beschouwt als een teken van hun eigenheid – soms moet men het kind inderdaad wel helpen om met zijn eigenheid in het reine te komen. De psychoanalyse waarschuwt ook tegen de mogelijke gevaren van deze reductionistische benadering van kinderen, via 'gedragsstoornissen', zowel op korte termijn, in de opvoeding en heel het veld van de psycho-medisch-sociale 'zorg', als op lange termijn, in de cultuur en de maatschappij in het algemeen.
Een voorbeeld van dergelijke reductionistische benadering is de idee, die als maar meer gepromoot wordt, dat men in staat zou zijn om effectief aan preventie van later delinquent gedrag te doen door zo vroeg mogelijk 'gedragsstoornissen' op te sporen, die de voorlopers zouden zijn van delinquent gedrag, om die ook weer zo vroeg mogelijk te corrigeren via een uitgekiende combinatie van medicatie en gedragstherapie. Voor zover ons bekend bestaat daarvoor geen enkele evidentie. Zelf vrezen wij integendeel dat dergelijke benadering kan leiden tot het opnieuw ontzeggen aan het kind van zijn moeizaam verworven spreekrecht. Wat telt is immers niet meer wat het kind over zijn eigen gedrag te vertellen heeft, maar de manier waarop het zich nu dient te gedragen teneinde later geen overlast te veroorzaken.
Graag hadden wij nu van U vernomen wat U, als Kinderrechtencommissaris, van deze louter gedragsmatige benadering van het kind vindt. Strookt deze volgens U met de kinderrechten?
Deze vraag leggen wij U met een bepaalde haast voor. Op dit ogenblik zijn wij immers al bezig met de voorbereiding van een nationale meeting, op 14 juni 2008 in Brussel, samen met onze Franstalige collega's. In de aanloop daarnaar lanceerden wij een tweetalige website mét weblog, http://www.forumpsy.be/. Daar vindt U een uitgebreide motivatie van onze actie, een aantal begeleidende teksten, alsook de mogelijkheid voor sympathisanten om onze actie te onderschrijven.
En wij dromen er nu ook luidop van U daar te mogen begroeten, voor een statement in deze delicate materie ...
Maar vooraf hadden we daarover graag een onderhoud met U gehad. Op deze wijze kunnen we het probleem en onze motivatie om dat aan te kaarten toelichten. Kan U ons laten weten hoe we best een afspraak met U maken? Hieronder vindt U alle contactgegevens.

Jan Verplaatse bestaat niet. Gert Goeminne bewijst het met een wetenschappelijke studie

2008-05-12T13:45:00.008+02:00

In een opiniestuk in De Morgen (07/05/08) antwoordt Gert Goeminne op een eerdere bijdrage van Jan Verplaetse die stelt dat de vrije wil niet bestaat : niet de persoon, maar het brein kiest om iets wel of niet te doen, bijvoorbeeld een criminele daad. Een herziening van het strafrecht dringt zich daarom op. Gert Goeminne wijst op het gevaar van een strategie die elk menselijk fenomeen reduceert tot een neurowetenschappelijke essentie en toont hoe het succes ervan steunt op de dominantie van een model dat nog slechts plaats laat voor rationaliteit.

Gert Goeminne is doctor in de Natuurkunde en als post-doctoraal onderzoeker van het FWO-Vlaanderen verbonden aan het centrum Leo Apostel (VUB). Hij schrijft dit stuk in eigen naam. We danken hem omdat hij ons, bij wijze van steunverlening aan onze actie, de toelating gaf om deze tekst hier te publiceren.

Jan Verplaetse bestaat niet!

Gert Goeminne bewijst het met een wetenschappelijke studie

Gert Goeminne

“Nu gaat het over de vrije wil, onlangs ging het ook al over empathie en uiteindelijk beland je in een situatie waar neurowetenschappers bepalen wat goed en kwaad is”

In De Morgen van 3 mei stelt Jan Verplaetse op basis van een wetenschappelijke studie dat de vrije wil een illusie is. Onbewuste processen in ons brein nemen immers de beslissingen lang voordat wij een keuze maken, zo tonen breinstudies aan. Eerder had Jan Verplaetse de traditionele filosofie al verbeurd verklaard en gepleit voor het vervangen van de filosoof door de neurowetenschapper (DM 6/11/2007 'Wat kunnen 'out of body'-experimenten ons leren?'). Immers, alles wat met bewustzijn, religiositeit of moraal te maken heeft, is - om het met een van zijn boutades te zeggen - niets meer dan een kortsluiting in onze hersenen.

Als politiek filosoof met een gedegen wetenschappelijke opleiding wil ik die stelling in vraag stellen. En zoals ik verder zal beargumenteren, bewandel ik hierbij een pad waarvan ik bij voorbaat weet dat het door velen als irrationeel zal worden afgedaan: ik zal immers géén beroep doen op wetenschappelijke studies maar appel doen aan wat het is om mens te zijn, iets wat u en ik iedere dag meemaken. Het is mij in deze vooral te doen om het openhouden van dit pad, om het bewaren van een legitieme intellectuele ruimte waarin gedacht kan worden buiten de grenzen die onze westerse wetenschappelijke beschaving ons opdringt.

Maar laat ik beginnen met het blootleggen van de gevaarlijke strategie die Jan Verplaetse hanteert. Het is een strategie die zich ontvouwt in twee stappen en die er uiteindelijk in resulteert dat mensen zoals Verplaetse zich in de plaats van God stellen, een positie die ze net denken hard te bestrijden.
Een eerste stap bestaat erin om bepaalde aspecten van ons mens-zijn zoals verliefdheid, depressie, empathie of besluitvorming te bestuderen in objectieve, gecontroleerde laboratoriumomstandigheden en te kijken welke processen in het brein daarbij een rol spelen. Zo blijkt dus dat het nemen van een beslissing gepaard gaat met een verhoogde activiteit in bepaalde hersenregio's een tiental seconden vooraleer die beslissing uitgevoerd wordt in de wereld. Met die benadering is niets mis: alle wetenschappen maken gebruik van abstractie en idealisatie om tot geldige bevindingen te komen. Ik wil hier dus ook niets afdingen op de resultaten van dergelijke studies: dat antidepressiva een invloed kunnen hebben op de gemoedstoestand en nuttig kunnen zijn in de behandeling van mensen met een depressie, en dat er dus duidelijk een neurowetenschappelijk aspect is aan het hebben van een depressie zal ik hier zeker niet ontkennen. Deze eerste stap wordt meestal expliciet belicht in het discours van mensen als Verplaetse om de wetenschappelijke fundering van hun uitspraken aan te tonen. Zoals ik net aangaf, is er met die wetenschappelijke fundering op zich dus niets mis, het is maar de vraag wat je ermee fundeert.

En zo belanden we bij de tweede stap, die meestal impliciet gemaakt wordt en een pak gevaarlijker is. Hier wordt namelijk de neurowetenschappelijke essentie van bijvoorbeeld mijn verliefdheid, met name een verhoogde hersenactiviteit in een bepaald deel van mijn brein tot dewelke mijn verliefdheid via de wetenschappelijke methode is herleid, gelijkgesteld aan niets meer of niets minder dan het wezen, dé essentie van mijn verliefdheid zelf. Plots is mijn verliefdheid niets meer dan een kortsluiting in de hersenen. Wat legitimeert die stap? Ik zie het niet. Passen we de strategie bij wijze van illustratie nu eens toe op Jan Verplaetse zelf. In het neurolab zullen we bij die persoon ongetwijfeld een pak verhoogde hersenactiviteit waarnemen, daar twijfel ik niet aan. Toepassen van de tweede stap in de strategie laat ons vervolgens toe om te stellen dat het niet de persoon Jan Verplaetse is die bestaat, maar slechts onbewuste processen. Quod erat demonstrandum.

Wat is er nu zo gevaarlijk aan die strategie? Het is belangrijk om in te zien dat in de uitgangspunten van zulke proefnemingen al een duidelijk idee zit vervat over wat verliefdheid is, over wat empathie is of over wat het is om een beslissing te nemen: hoe kan men er in godsnaam anders een hersenactiviteit mee associëren? Nu gaat het over de vrije wil, onlangs ging het ook al over empathie en uiteindelijk beland je in een situatie waar neurowetenschappers bepalen wat goed en kwaad is (DM 20/10/2006 'Zit het verschil tussen goed en kwaad in onze hersenen?'). Zonder het misschien zelf te beseffen, alhoewel ik dat betwijfel, stellen mensen zoals Verplaetse zich in de plaats van God en bepalen zij wat goed en kwaad is. Het was toch Jan Verplaetse die voorstelde om de hersencircuits van VB'ers te manipuleren zodanig dat ze 'warme empathie' zouden voelen voor de allochtoon?
De robuustheid van die strategie en de reden waarom ze zo moeilijk in vraag te stellen is, moet mijns inziens gezocht worden in het verheven statuut dat de wetenschap doorheen onze westerse geschiedenis heeft gekregen. De wetenschap claimt in onze maatschappij - met succes - het monopolie over de rationaliteit. Als je nu, zoals ik hier betracht, de wetenschappelijke benadering zelf in vraag wilt stellen, plaats je jezelf buiten de wetenschap en in onze maatschappij meteen ook buiten de rationaliteit: je wordt gebrandmerkt als irrationeel en ieder recht van spreken word je ontnomen. Dat lot staat mij dus te wachten.
Grappig genoeg ziet ook Verplaetse een diepe kloof tussen mensbeeld en wetenschap, alleen redeneert hij omgekeerd: hij wil dat we ons mensbeeld in overeenstemming brengen met het rationele, wetenschappelijke beeld. Zoals ik heb trachten aan te geven komt dat overeen met een - potentieel gevaarlijke - reductie van wat het is (voelt, ruikt, betekent...) om mens te zijn tot de wetenschappelijk herkenbare processen in ons brein. Vergis U niet, zal iemand als Verplaetse u zeggen: wat u daar voelt is geen verliefdheid, het is niets meer dan wat onbewuste breinactiviteit. De eeuwige worsteling van de filosofie samen met de kunst om deze en andere fascinerende aspecten van ons menszijn in hun wezen te vatten wordt afgedaan als één grote misvatting.

Nu, wie ooit verliefd geweest is, en ik wens het Jan Verplaetse toe, wéét dat het geen misvatting is.

Waarom sommige adolescenten afhaken van school.

2008-05-09T00:39:00.004+02:00

Isabelle Quintens, d.d. regiomanager van de de Bijzondere Jeugdzorg Oost-Vlaanderen gaf ons de toelating om dit artikel over "schoolmoeheid" te publiceren. Zij is bovendien één van de sprekers op onze nationale meeting in de BOZAR (Brussel) op 14 juni aanstaande.

Waarom sommige adolescenten afhaken van school.

Isabelle Quintens

1. Inleiding.

De titel getuigt van bescheidenheid eerder dan van "meesterschap": Ik zal bedenkingen maken bij "sommige adolescenten, niet alle". Dus bij een deelverzameling die afhaakt van school en zich moeizaam door haar organisatie en werkzaamheden op sleeptouw laat nemen. We noemen deze groep van jongeren schoolmoe of gedemotiveerd. Dit is een eerste relativering.
Een tweede relativering heeft te maken met mijn persoonlijke en dus beperkte praktijk, waar ik in contact kwam met een restgroep van deze restgroep in een therapeutisch pilootproject in het Brugse en sinds kort ook in Jeugdpsychiatrie.
Voor mezelf had ik vooropgesteld iets kort te zeggen over de ontwikkelingsfase van de adolescentie, met daaraan gekoppeld een Lacaniaanse vertaling van wat motivatie is. Dit wil ik niet doen los van een paar culturele beschouwingen, noch zonder hier een plaats te verlenen aan de school als maatschappelijke instantie.

2. Eerste luik. Geschiedenis. Van leermoeilijkheden over gedragsproblemen tot geweld.

Toen ik lagere school liep meer dan 15 jaar geleden, een geschiedenis, bestonden er ook al moeilijkheden met leerlingen. Deze situeerden zich voornamelijk op het domein van de leerachterstand. Toen sprak men niet van moeilijke leerlingen maar van leermoeilijkheden. Bekend gezicht hierbij was de taakleraar of remediëringsleerkracht die zich boog over een op te lossen probleem, een te remediëren tekort.
Vandaag de dag staan niet de cognitieve achterstand of neurologische deficieten centraal, maar wel de gedragsproblemen. Zelfs het geweld op school haalt nu de pers. Aan de actuele schoolproblematiek beantwoordt niet langer de remediëringsleerkracht.
Ondertussen ontstonden reeds de spijbelprojecten, time-outprojecten en zelfs therapeutische pilootprojecten.
Ook werd de politie actief op school. Meest extreme illustratie, vaak afspiegeling van wat ons te wachten staat, is de Amerikaanse school situatie [1]. We zijn hier ver verwijderd van de leerachterstand en opvang door taakleerkrachten of logopedisten, waar de leerling werd gediagnosticeerd en geremediëerd. Er wordt een ommezwaai gemaakt. We nemen "The Other side of School Violence". Nu worden de "Educator policies" onder de loepe genomen en gediagnosticeerd : de meester, de school is ziek, werkt ziekmakend, traumatiseert.
Een andere tekst belicht deze kanteling. De titel luidt "Are We Missing the Forest for the Trees? Considering the Social Context of School Violence ". Deze verschuiving van aandacht naar de sociale context op school als voedingsbodem voor geweld is niet louter een Amerikaanse Komedie, een ver van mijn bed show. Dichter bij ons verscheen in 1999 in het tweede nummer van het Pedagogisch Tijdschrift de tekst "Leer- en gedragsproblemen in school. Van een klinisch probleem naar een probleem van de school".
Binnenkort verwachten we geblokletterd in de pers: "de school, een inferno."

Wat betekent nu deze metonymie van het onbehagen, deze verschuiving van de malaise? Van leerstoornis via gedragsprobleem tot geweld van de leerling met gewelddadige intrusieve politionele tussenkomsten van de school.
Van onderwijzen, naar opvoeden, corrigeren, therapeutiseren en controleren tot zelf in behandeling.
Van: 'de leerling is ziek' , via: 'de leraar is ziek' naar: 'de leraar maakt ziek'.

De eerste vraag die ik me hierbij stel is of het niet eenzelfde malaise betreft dat van gezicht veranderde doorheen de tijd, eenzelfde onbehagen dat enkel van verschijningsvorm of masker wisselt. Wat ons tot bij een kenmerk van de hysterie als transklinisch discours voert. De hysterie als 'condition humaine' voor elk van ons, manifesteert zich nooit in een vacuüm, maar steeds t.a.v. hoog gewaardeerde maatschappelijke functies in een bepaalde tijd, waaraan ze haar gedaante ontleent. De bekende reeks van wereldberoemde koppels is hier de heks en de inquisiteur, de door duivels bezeten non en de priester, de grande hystérie en de betaamde neuroloog Charcot, de borderline en de psychiater...
Betreft de leerling en de leerkracht één van de laatste realisaties van dezelfde covariantie tussen hysterisch of gedeeld subject en de aard van het weten van de meesterfiguur als diegene die verondersteld wordt te weten? Laatste gedaante die vorm kreeg vanaf het invoegen van de leerplicht?

Mijn tweede vraag betreft die hooggewaardeerde maatschappelijke functie op zich. Daar waar er voorheen een geloof bestond in deze maatschappelijke representanten van hoge priester tot psychiater en leerkracht, komt dit geloof zelf in deze maatschappelijke representanten op de helling te staan. Men beperkt zich niet meer tot het publiekelijk op de rooster leggen van bekleders van symbolische functies. Voorbeeld hiervan is de hetze omtrent rechters met in de privésfeer een voorkeur voor sadomasochisme of auto-erotische asfyxie. Ook de rechtszaak tegen zelfs de president van Amerika is hier sprekend. Vandaag de dag is het geen moeilijkheid om via internet gedetailleerde info te verkrijgen over de "Nature of President Clinton's Relationship with Monica Lewensky", waar een rechtszaak tegen een president de hoogte haalt van platvloers entertainment. Ik presenteer u een staaltje van de moderne hysterica die vanuit haar zoektocht naar de waarheid, of beter de ware meester, hier onze arme Clinton, eerst in het zadel heft en dan van zijn voetstuk duwt. Een extract: "He always used to push the hair out of my face. She called him "handsome", on occasion he called her "Sweetie", "Baby", or sometimes "Deal"'. He told her that he enjoyed talking to her, she recalled his saying that the two of them were "emotive and full of fire and she made him feeI young" etc. Lewensky merkt over zichzelf op dat "she has a strong incentive to teIl the truth", dat haar motief het spreken van de waarheid is. Binnen deze aandrang kiepert ze dan ook meteen de voorheen. geïnstalleerde meestertiguur uit het zadel en daagt ze hem voor de andere meester: de rechter.
Ik wil hier tegelijkertijd toch wijzen op iets radicalers dan deze "hystoires". Niet alleen wordt de bekléder van zulke een symbolische functie geïnfantiliseerd en bespot, maar de symbolische functie op zich verliest haar waarde, valt in diskrediet.
Actueel manifesteert de hysterie in haar verschillende gedaanten niet alleen de verschuiving, maar iets radicalers : een breuk. Niet alleen wordt de reële bekleder van een symbolische functie ondermaats bevonden t.a.v. een ideële positie.
Dit kan elke man die vader is uit de mond horen van zijn eigen kind tijdens de klassieke discussies omtrent opvoeding en bediscussieerbaarheid van regels, waarbij zijn zoon of dochter zijn inconsequentie meedogenloos zal onderlijnen. Maar die ideële positie die ingeschreven is in het symbolische register zelf, komt in het gedrang. Dit nieuw postmodern fenomeen gaat bovendien gepaard met het verschijnen van het dwingend genot op de maatschappelijk scène. We keren hierop terug op het einde van de tekst.

3. Demotivatie tegenover dialectiek van verlangen.

Bedoeling was kort de algemene maatschappelijke context van onze restgroep te schetsen, wiens problematiek zich particulariseert door een individuele levensgeschiedenis.
Het is aan deze persoonlijke levensgeschiedenis dat aandacht wordt besteed in het therapeutisch pilootproject Odysseus, waarbij gewerkt wordt met jongeren uit het deeltijds onderwijs tussen 15 en 18 jaar. Zij vallen onder een maatregel van de Jeugdrechtbank, waardoor hulpverlening meestal voor hen een verplicht karakter had. Het is hier dat mijn klinische praktijk zich situeert en waar ik heb nagedacht vanuit een Freudo-lacaniaans perspectief over de problematiek van de demotivatie.
Omdat het project is gegroeid binnen de Bijzondere Jeugdzorg bestaat de populatie waar ik mee werkte voornamelijk uit jongeren met een langdurig instellingsverleden, vaak ook slachtoffer van traumatische ervaringen zoals misbruik en mishandeling. Meermaals kozen zij als oplossingspoging voor hun problematiek het alcohol- of drugsmisbruik, eerste vorm van auto-medicatie. Dit laatste wordt een maatschappelijk probleem met epidemische allures. Meest manifeste uiting van hun lijden is de motivationele problematiek op het niveau van de school en/of het werk.
Iedereen die in het onderwijs ervaring heeft met adolescenten, of misschien vanuit de ervaring van zijn eigen jeugd, zal wel letterlijk en figuurlijk aan den lijve ondervonden hebben dat de adolescentieperiode een turbulente en kwetsbare periode is. Françoise Dolto, een eminent Frans psychiater en analytica zegt in haar boek "Paroles pour adolescents ou le complexe du homard" het volgende: "L’adolescence, c’est le drame des homards… . Les homards quand ils changent de carapase, perdent d’abord l’ancienne et restent sans défense, le temps d’en fabriquer une nouvelle. "Zij spreekt over adolescentie zelfs in termen van een nieuwe geboorte. De adolescentie wordt doorgaans getypeerd als een passagemoment tussen kindsheid en volwassenheid. Ongeldig geworden antwoorden moeten ingewisseld worden voor nieuwe persoonlijke stellingnamen aangaande seksuele en sociale identiteit. Dit heeft voor jongeren vaak de betekenis van een confrontatie, waarop een aantal onder hen vastlopen en elk antwoord, elke stellingname of keuze schuldig blijven. Angst, depressie en suïcide zijn dan ook zeer frequent. Deze pathologie eigen aan de ontwikkelingsfase kan woekeren en verworden tot een psychiatrische problematiek, indien op dit punt van vertwijfeling de jongeren niet op een gededramatiseerde wijze begeleid worden.
Therapeutisch werken omtrent een motivationele problematiek is pas mogelijk wanneer men kan beschikken over en aansluit bij een causale redenering met betrekking tot het ontstaan, de ontwikkeling en de pathologie van motivatie.
Gesitueerd binnen een klinische basisfilosofie vertalen we de problematiek van de motivatie in termen van verlangen. De motivatieproblematiek is in se niets meer en niets minder dan een verlangens problematiek. Dit is mijn werkhypothese.
Hij/zij is niet gemotiveerd is synoniem voor hij/zij is niet bekwaam zijn verlangens te assumeren.
Daarenboven stellen we vast dat wanneer men geblokkeerd is op de weg van zijn
verlangen vaak ook overspoeld wordt door een vreemdsoortig soms pijnlijk genot. We kunnen hier opnieuw concreet verwijzen naar het op passieve wijze betrokken te zijn geweest in een morbide seksualiteit waar men niet op voorbereid was: object te zijn geweest van de perverse Ander.
Voor de toxicomanie waar niet het verlangen, maar de onbemiddelde bevrediging centraal staat, geldt eveneens dat men hier object van genot en niet subject van een eigen verlangen is. Want we kunnen hier terecht de vraag stellen of de toxicomaan die grenzeloos doordrinkt wel nog drinkt of gedronken wordt... verdrinkt.
De lacaniaanse werkethiek positioneert zich diametraal tegenover deze onbemiddelde kortsluiting met het genot. Het is een ethiek van het verlangen, het bemiddelde dat de Ander in zich sluit. We kunnen daarentegen onze markteconomie dat hand in hand gaat met de realisaties van onze moderne wetenschap inschrijven binnen de cultus van het genot. Denk maar aan de eindeloze productie van allerhande onbruikbare maar niet te missen gadgets, aan de autistische relatie van onze postmoderne mens met zijn internet provider die niet gestoord wil worden, aan de cloning als niet seksuele voortplanting die de erkenning van een Ander verlangen letterlijk en figuurlijk buiten spel zet.
Ons basisaxioma is : zonder de Ander geen verlangen. Bekend is deze in sloganeske vorm in de uitspraak van Lacan: "Le désir de l'homme, c’est le désir de l’Autre ".
Dit is een psychoanalytische, een Lacaniaanse stellingname waarop we ons inspireren en de kern van onze visie op wat motivatie is.
Uit "Het verlangen van de mens is het verlangen van de Ander" destilleren we het aspect van de besmettelijkheid van het verlangen.
Eigenlijk betreft het een meerlagige uitspraak. We onderscheiden een viertal articulaties. De klinische illustratie ervan ontplooi ik verderop.

l) Eerste articulatie: De mens is het produkt van het verlangen van de Ander.
Eenvoudige illustratie is de kinderwens van de ouders, voorafgaand aan de conceptie van het kind.
2) Tweede articulatie: De mens verlangt bij gratie van het bestaan van een verlangende Ander.
Anders gesteld, het ontstaan van een subjectief verlangen vindt zijn oorsprong in het verlangen van iemand anders. Ter zijde kunnen we hier al opmerken dat er pathologie opduikt bij afwezigheid van zulk een verlangende Ander. We denken hier aan de pathologie van kinderen, die deze ontmoeting met de primaire verlangende Anderen, hier de ouders, gemist hebben.
3) Derde articulatie: De mens verlangt verlangd te worden door de Ander.
Alledaagse illustratie is de jaloezie van het oudste kind bij de geboorte van een klein zusje of broertje.
4) Vierde articulatie: De mens verlangt naar het object van verlangen van de Ander.
Denk maar aan de situaties waar men ervandoor gaat met het lief van de beste vriend.
We willen hier benadrukken enerzijds dat het voldoende is dat een belangrijke Andere verlangt, opdat de jongere als subject zou verlangen, anderzijds dat het verlangen onbevredigbaar is, want per definitie steeds verlangen is naar iets anders. Verlangen begrijpen we in zijn oppositie t. a. v. de bevrediging, het genot.

4. Hamlet. Tragedie van het verlangen.

De verlangende Ander als conditio sine qua non voor het ontstaan van het verlangen van het kind is niet altijd aanwezig. Alvorens de klinische illustratie te ontwikkelen maken we kort gebruik van een bekend literair oeuvre van de hand van William Shakespeare, het wereldbekende toneelstuk Hamlet, prins van Denemarken. Lacan noemde het een tragedie van het verlangen.
Duizenden bladzijden zijn reeds geschreven m. b. t. het enigma van Hamlet's "endless procrastination". Hamlet verstrikt in de twijfel, komt er niet toe zijn verlangen in een act om te zetten, nl. de dood van zijn geliefde vader te wreken. Gehinderd op de weg van zijn verlangen schuift hij deze act van wraak voor zich uit. We willen dit in verband brengen met Hamlet's confrontatie met een genietende Ander. Dit doen we aan de a. d. h. van de details die Shakespeare ons zelf verschaft.
Het genot van de Ander verschijnt in de gedaante van Hamlet's moeder, Gertrude, die alvorens het echtelijk bed nog maar was afgekoeld reeds hertrouwde met Claudius, broer van haar overleden echtgenoot. Hamlet is verscheurd tussen het ideale beeld dat hij van zijn vader koestert en de aanblik van het genot van zijn moeder, haar wulpsheid waarin geen plaats wordt geruimd voor eerbetoon aan zijn geliefde vader.
In een minder dramatische Nederlandse vertaling proclameert Hamlet: "Dit vlees is door en door besmet. Pas twee maanden dood – nee - nog geen twee. En wat een Koning: groot - een god (terwijl zijn broer een sater is). Wat hield hij van mijn moeder (hij verdroeg niet dat de wind te ruw in haar gezicht blies). Denk er niet meer aan. En zij - zij was verslaafd aan hem. Haar hete honger werd (als hij die stilde) steeds weer groter Aa- en toch: binnen de maand (nee - denk er niet meer aan. Is elke vrouw dan zwak ?) - een kleine maand. Toen trouwde ze mijn oom. Nog voor er sleet kwam aan de schoenen die ze droeg bij de begrafenis (ze liep te huilen – ja -ze huilde. God -een beest dat van geen rede weet zou langer huilen). Hij gelijkt niet op mijn vader (ook al is hij dan zijn broer) - zo min als ik op God. Een maand. Nog voor het zout van al die valse tranen weg was uit haar rode ogen - trouwde ze. Zo snel. Ze kroop zo snel tussen de lakens van de zonde… ."
Daarenboven verneemt Hamlet uit de mond van zijn vader die in de gedaante van een fantoom rond het kasteel dwaalt, de bijzondere omstandigheid waarin deze laatste aan zijn eind kwam. Hij werd vergiftigd door het toedienen van hebona / bilzekruid via zijn oor tijdens de slaap. Niet of dit toximologisch trefzeker is trekt onze aandacht, maar wel wat de koning-fantoom hieraan toevoegt: Tot Hamlet sprak hij: "Ik sliep dus toen ik door mijn broer beroofd werd van mijn leven. van de kroon en van mijn Vrouw: Plots weggerukt (mijn zonden nog in volle bloei.)”. Opnieuw duikt de genietende Ander op.
In het assumeren van een eigen verlangen stellen we dus het verlangen van de Ander centraal. Oorzaak en origine van het verlangen van het subject is het verlangen van de Ander. Dit is de goede zaak. De moeilijkheid hiervan is dat elke mens moet vaststellen dat hij in zijn meest persoonlijke en intieme verlangen vervreemd is van zichzelf, want ontleend aan de Ander.
Men is niet de auteur van zijn eigen verlangen. Rimbaud zei stellig: "Je est un autre." Dit wordt in de vakliteratuur aangeduid met de term aliënatie.
In de adolescentie wordt de jongere als gevolg van een aantal maatschappelijke en ontwikkelingseisen geroepen om los te komen van wat zijn ouders van hem verlangden, in zijn plaats verlangden en omgekeerd, van wat hij van hen verlangde. De adolescent wordt gevraagd de positie van object van verlangen van de Ander, in strictu senso de ouders, te verlaten voor een geëmancipeerd verlangen als subject. of assumptie van een eigen subjectief verlangen. Dit is wat in de vakliteratuur wordt aangeduid met de term separatie. Boutadisch is dit de finale doorknip van de navelstreng, of misschien juister de verifiëring van de wijze waarop de navelstreng destijds werd doorgeknipt. Waarom verifiëring?
Omdat de adolescentiefase ontwikkelingspsychologisch reeds een tweede individuatiefase betreft. De eerste is deze die plaatsvindt in de peutertijd, waar het kind afstand moet nemen van de moeder, vaak geconcretiseerd in de opvang in de crèche of bij de onthaalmoeder. De alledaagse klinische praktijk toont dat dit proces in problematische opvoedingssituaties niet altijd lukt. Meer nog, het alledaagse leven toont ons meer en meer pubers van dertig en zelfs veertig jaar.
In de herneming van de separatieproblematiek tijdens de adolescentie staan de vragen "Wie ben ik?" en "Wat wil ik?" centraal.
Het antwoord op de eerste vraag voert vaak tot het inzicht dat men zijn identiteit ontleende aan de familieroman, omtrent de eerste Anderen.
Het vasthouden aan een identiteit die ontleend is aan een Ander, is des te sterker naarmate de familiegeschiedenis een aantal gaten of enigma's vertoont.
Het antwoord op de tweede vraag verduidelijkt vaak dat men in zijn verlangen sterk afhankelijk is van de Ander, ook al dacht men via zijn rebelse en kritische houding te getuigen van het tegenover- gestelde. Het tegenovergestelde is net hetzelfde, vermits het vertrekpunt onlosmakelijk het verlangen van de Ander was.
Na het heropnemen van de aliënatie en de separatie wordt er een kans geboden voor het op zich nemen van een eigen verlangen, met de keuzevrijheid terug voor hetzelfde te kiezen.

5. Het verlangen van de mens is het verlangen van de Ander. Gevalsstudie.

We illustreren nu met een klinisch voorbeeld, waarin de formule "Het verlangen van de mens is het verlangen van de Ander" in zijn vierledige dimensie hernomen wordt en een licht werpt op de problematiek van de demotivatie.
Om redenen van beroepsgeheim noem ik de adolescente Anna en beperk ik me tot de bespreking van dat deel dat betrekking heeft op de dialectiek van het verlangen.
Eerst en vooral schets ik een raamwerk van feitelijke gegevens. Nadien zal ik ze doorheen de ontwikkeling van de gevalsstudie verder becommentariëren.
- Anna werd geboren in juli 1982 en was 15, bijna 16 jaar oud wanneer ze ingeschreven werd in het project op 11 juni 1998.
- Ze verbleef sinds mei 1998 in een institutie van Bijzondere Jeugdzorg op een vrijwillige basis voor een termijn van 6 maanden.
- Anna volgde twee dagen per week deeltijds onderwijs, richting haartooi, en bezocht de overige drie dagen het project, totdat ze gemotiveerd werd voor werk.
- In een eerste gesprek benoemde Anna haar drugprobleem, volgens haar het onmiddellijke gevolg van het door de stiefvader incestueus misbruikt te zijn, als de hoofdreden van haar plaatsing.
In het verleden was zij reeds gehospitaliseerd geweest in een afkickcentrum en momenteel volgde zij eens per week een ambulant programma in een ander centrum om haar druggebruik onder controle te houden.
Voor Anna was de stiefvader de hoofdoorzaak van haar lijden. Hij was ook verantwoordelijk voor het verkeersongeluk dat haar moeder kreupel maakte en veroordeelde tot de rolstoel. In deze eerste consultatie legde zij een zeer particulier verband tussen haar moeder en drugs: "Voor mij nemen speed, cocaïne en cannabis, net als mijn moeder de eerste plaats in in mijn leven."
- Snel ontstond er een conflict tussen Anna en de residentiële instelling. Zij overtrad de huisregel welke druggebruik op het domein verbiedt.
Elke transgressie werd gesanctioneerd met vermindering van vrijheid: niet het weekend doorbrengen bij de moeder thuis. Anna rebelleerde middels de redenering: "Waarom verlangt men van me dat ik geen drugs neem, als dit juist het probleem was dat in de eerste plaats mijn ingangsticket vormde voor het verblijf in de instelling ?" Op het eerste gezicht dus een louter logisch probleem met een psychologische basis. Eigenlijk gebruikt Anna hier de psy-taal als verdediging. Eerst moet het onderliggend probleem opgelost worden, de traumatische gebeurtenis uit haar kindertijd, dan pas kan ze druggebruik opgeven.
- Gedurende de grote vakantie verstuikt Anna haar enkel op de eerste dag van haar vakantiejob en verbleef voor twee weken thuis bij haar moeder.
- Op de eerste dag van haar nieuwe start wordt haar moeder in het ziekenhuis opgenomen voor flebit. In overeenstemming met de moeder beslist de instelling dat Anna het volgende weekend in de instelling blijft. Anna spijbelt en gaat op bezoek bij haar moeder waar een conflict ontstaat aangaande deze beslissing waarin ze niet werd gehoord. Uiteindelijk besluit de moeder niet tijdens het weekend in het ziekenhuis te blijven en Anna bracht haar weekend door bij moeder thuis. Dat zelfde weekend doet Anna een zelfmoordpoging, en laat een afscheidsbrief na voor haar moeder. Dit was de tweede zelfmoordpoging.
- Begin september, niet voorbereid op haar herexamens, verliet ze heel vroeg in de ochtend de school en liep naar huis. Daar informeerde ze haar moeder over haar seksueel misbruik door de stiefvader met de boodschap "Ik deed dit voor jou." De stiefvader zou gedreigd hebben de gehele familie te vermoorden indien Anna hierover maar met één woord repte.
- Anna wil werk in de hoop minder financieel afhankelijk te zijn van haar moeder. Ze verlaat de richting haartooi voor de horeca. In september start ze binnen een brugproject als keukenhulp in een bejaardentehuis.
- Anna verlaat het project, maar besluit nog even door te gaan met haar individuele therapie.
- Anna overtreedt opnieuw de regels opgesteld door de pedagoog van de instelling en haar moeder. Er is significant meer druggebruik en de begrenzingen van het uitgaan worden met de voeten getreden. Normale consequentie van zulk regeloverschrijdend gedrag was restrictie van vrijheid, maar restrictie had in het verleden enkel geleid tot escalatie van het transgressief gedrag. Er werd besloten tot een compromisoplossing. De regels van de instelling moeten gerespecteerd worden tijdens de week in de instelling. De verantwoordelijkheid voor het opstellen en naleven van regels tijdens het weekend komt voortaan Anna en moeder toe.
- In samenspraak met de consulent van de Jeugdrechtbank werd het residentieel verblijf met 6 maanden verlengd.
- Als Anna de huisregels niet respecteert, informeert moeder niet langer de pedagoog. -Tijdens de Kerstvakantie bracht Anna het grootste deel van haar tijd door met haar nieuwe vriend, een 18‑jarige adolescent die overweg kon met drugs. Gedurende deze twee weken was zij in flagrante tegenspraak met de regels van de moeder.
- Eind Januari 1999 smokkelt ze haar vriend het huis binnen en ze nemen samen een douche. Het was haar jongere broer die haar verklikte met de woorden "Moeder, er is een man in huis." Hierop sloegen moeders stoppen door, ook die van Anna. Zij liep van huis weg nadat haar moeder geld en sigaretten had toegeworpen, haar rantsoen voor een week. Anna bleef een nacht weg en belde de volgende morgen haar moeder op. Haar moeder ontving haar met open armen. De moeder wou haar kind thuis.
- Eind februari liep Anna naar haar moeder in plaats van naar haar werk toe te gaan. Moeder adviseerde haar de pedagoog hierover niet in te lichten. Anna gebruikt opnieuw drugs in de instelling. De directeur geeft haar een laatste kans. De moeder geeft Anna geld om drugs te kopen.
- De pedagoog besloot Anna naar huis te verwijzen voor een proefperiode van enkele weken tot aan de nieuwe bijeenkomst met de consulent. Anna's regelovertredingen legden een te grote druk op de leefgroep in de instelling. Wat bij aanvang het argument van de moeder was bij het besluit tot radicale plaatsing van haar dochter in de instelling, werd nu door haar gebruikt als Anna's ticket terug naar huis. "Zo is Anna nu eenmaal en ze zal niet veranderen", beargumenteerde ze.
Het problematische en niet tolereerbare karakter van Anna's transgressies worden geneutraliseerd, weggeveegd en zelfs openlijk goedgekeurd door Anna's moeder.
Tot zover de eerste krijtlijnen. We kunnen nu onze werkhypothese omtrent motivatie belichten vanuit de Lacaniaanse meerledige stelling "Het verlangen van de mens is het verlangen van de Ander."
Wat we hier ontmoeten is de aliënatie van het verlangen van de mens aan dat van de Ander in zijn pathologische vorm.
De aliënatie als origine van het verlangen neemt hier een pathologische vorm aan, als gevolg van een gebrekkige separatie.
Separeren, afstand nemen van de ouders is een normale ontwikkelingstaak voor elke adolescent.
De gevalsstudie illustreert hiervan het mankement: Anna hangt vast aan haar moeder, en vice versa.
Wat het therapeutisch project in samenwerking met de instelling wou bereiken, was de introductie van een derde term in deze duaal hermetisch gesloten relatie. We probeerden de relatie te openen, met het oog op het herschudden van de kaarten.
Wat eerst en vooral mijn aandacht trok was het element van bedrog in de eerste uitspraken van Anna: "Ik ben het moe over drugs te moeten spreken", "Ik wil eerlijk zijn, maar hierbij heb ik hulp nodig", "Ik ben geplaatst omwille van een joint." Anna onderstreepte hier reeds een absurditeit die voor ons pas later duidelijk werd. Terwijl de moeder Anna autoriseerde verder drugs te gebruiken, bleef zij dit drugprobleem hanteren als maskering van een meer fundamentele kwestie: de symbiotische relatie met Anna.
De instelling werd omtrent deze compliciteit onwetend gehouden en werd gemanoeuvreerd in de positie van "cocu magnifique", werd gedupeerd.
Het project en de instelling werkten naar hetzelfde doel, nl. het invoegen van een derde separerende instantie tussen moeder en dochter.
Elke vorm van begeleiding met het doel deze derde term in oppositie te plaatsen t. a. v. de duale relatie, deze te openen en te trianguleren, werd ondergraven door een verborgen agenda. Zelf heeft de moeder op het einde letterlijk een verborgen agenda bijgehouden, eens zonder medeweten van Anna.
Ik denk dat dit een mooie illustratie is van de pervertering van de symbolische derde term tot nar.
Anna verraadde bij aanvang haar moeder niet aan de institutie. "Ik zie mijn moeder doodgraag". Anna wou stoppen met het gebruik van speed en pillen als een bewijs van haar liefde voor haar moeder. Ondertussen was de pedagoog zij n gezinsbegeleiding opgestart. Dit produceerde een kleine verschuiving in haar positionering t. a. v. Anna. Op de vergadering met de consulent zei ze tot Anna: "Je moet niet voor mij stoppen met drugs, maar voor jezelf'. Dit heterogene element in de voorheen nagestreefde symmetrische relatie deed Anna wankelen. Vanaf dit moment stelde zij haar moeder in vraag. "Ik begrijp mijn moeder niet. Soms is ze raar. Zij kan lachen en wenen tegelijkertijd." De moeder verschijnt voor Anna hier als niet langer begrijpbaar.
"Wat wil ze van me, ik weet niet meer wat te doen om goed te doen. Ze praat niet meer tegen me." Deze vragen kunnen we vertalen in "Wat verlangt mijn moeder ?"
Het verlangen van de moeder verschijnt hier op een enigmatische wijze. Anna probeert er greep op te krijgen. Anna had voorheen steeds getracht het verlangen van de moeder te bevredigingen in de hoop haar enig en uniek object van verlangen te zijn. Maar Anna's gezegde "Voor jou wil ik stoppen met drugs" werd beantwoord met "Stop niet met drugs voor mij." De moeder antwoordt niet meer op reciproque affirmatieve wijze.
Als een effect van het onduidelijk verlangen van de moeder, het verlangen als ongrijpbaar, verliest Anna haar plaats in het verlangen van haar moeder en begint zelf te verlangen. We kunnen hier verwijzen naar het tweede extract uit de formule: "De mens verlangt bij gratie van het verlangen van de Ander".
Eerst en vooral gaf het aanleiding tot Anna's streven, de aard, het raadsel van het verlangen van haar moeder te onderzoeken: " Wat is het dat je wil ? Wie ben ik in je verlangen ? Kun je me verliezen ?" Culminaties van deze zoektocht waren de zelfmoordpoging en de fugue. De vraag verborgen in deze acting-outs kan als volgt worden gearticuleerd: "Kun je je veroorloven me te verliezen ?" of "Zie je me ook dood-graag ?". Het testen van de limieten van de liefde van de ouder is bekend bij adolescenten. Normaal verschijnt dit onder de vorm van een fantasie of dagdroom, als een in scène zetten van de eigen begrafenis waar de belangrijke anderen hun laatste groet brengen en van hun liefde getuigen.
De moeder stelt heel wat inconsequent en paradoxaal gedrag, waar zij bijvoorbeeld enerzijds Anna belooft de pedagoog niet in te lichten over Anna's regel overtreding, en anderzijds in het geheim toch telefoneert naar de instelling. Anna voelde zich hulpeloos, speelbal van en gealiëneerd in het capricieuze verlangen van de moeder. Bovendien, niet langer het meest belangrijke object van het moederlijke verlangen, voelt Anna zich waardeloos, zonder zelfvertrouwen, noch zelfrespect en toont een neiging tot depressie. We kunnen hier verwijzen naar de derde afgeleide uit onze formule: "De mens verlangt verlangd te worden door de Ander".
Op dit punt probeerden we voor Anna een onderscheid te maken tussen enerzijds de structurele onmogelijkheid om het totale antwoord te zijn op het verlangen van iemand anders en anderzijds de realiteit van talenten en waardevolle intrinsieke eigenschappen die haar kenmerkten.
Tegelijkertijd poogden we het verlangen van de Ander om te buigen tot een vraagstelling omtrent haar eigen verlangen. Van "Wie ben ik in UW verlangen?" naar "Wie ben ik, wat wil ik?" Dit is wat men begrijpt onder de term separatie.
Etymologisch stamt separatie van "se parere". Dit betekent zichzelf voortbrengen, zichzelf creëren, meer dan louter een reductie, antwoord op het verlangen van de Ander.
In de periode van Anna's queeste, mogelijk gemaakt door het verschijnen van het verlangen van haar moeder in zijn ongrijpbare vorm, veranderde Anna van studierichting op school: van haartooi naar de horeca, en van de atelierwerking in het project naar een job als keukenhulp. Haar grootmoeder was steeds eerste kok geweest en haar moeder derde kok. Hier kunnen we opnieuw verwijzen naar de structuur - gelijkheid tussen het verlangen van het subject en het verlangen van de Ander. "Men verlangt wat de Ander verlangt, men verlangt zoals de Ander verlangt. men verlangt het object van verlangen van de Ander."
Op het einde instaureert de moeder opnieuw een relatie van compliciteit tussen haar en haar dochter en sluit elke interferentie van een derde buiten. De bekomen opening tussen moeder en dochter slibt dicht.
Toen ik Anna in één van de laatste gesprekken vroeg of ze iets verlangde onafhankelijk van haar moeder, volgde een lange oncomfortabele stilte. Aarzelend antwoordde ze: "Ik en mijn moeder, wij willen hetzelfde".
Wat deze gevalsstudie voornamelijk illustreert is de initiatie van een beweging, een hernieuwde dialectiek van verlangens, een heropstart van een moeilijke dynamiek, katalysator van het verlangen, welke Anna verloste uit de klem van een onbuigzame blokkade op de weg van haar verlangen. De schematische ontwikkeling van de wijze waarop Anna verlangt, vormt een particularisatie van het algemeen klinisch gegeven "Le désir de l'homme, c'est le désir de l'Autre" dat kernachtig de aliënatie van elke mens weergeeft, vervreemd in het diepste van zijn wezen. Wat betreft haar motivatie: op dit moment werkt Anna halftijds in een gerenommeerd restaurant en vangt haar laatste schooljaar aan.

6. Vertigo. Het diskrediet van de symbolische functie.

We hebben in deze gevalsstudie de separatieproblematiek belicht.
De aliënatie en separatie werd door Lacan uiteengezet in zijn 11de Seminarie.
Het is precies met betrekking tot de operatie van de separatie dat we kunnen verwijzen naar de cruciale rol van wat Lacan aanduidde met het concept van de "Naam-van-de Vader". Dit is de symbolische vaderfunctie als scheidende instantie tussen moeder en kind.
In de casus van Anna hebben we in de marge vermeld dat de vader er verschijnt als seksueel misbruiker en niet als representant van de Oedipale Wet. De symbolische vader is daarentegen representant en garant van de Oedipale Wet die het verschil installeert tussen de geslachten en de generaties.
De Oedipale Wet heeft te maken met gebod en verbod. Het verbiedt, maar maakt tegelijk ook iets mogelijk. Het verbiedt de allesgenoegzame symbiotische relatie met de moeder, het genieten binnen de band met de eerste Ander. Het verbiedt een hier en nu en gebiedt een later en elders, biedt een perspectief van verlangen en genot in de toekomst. Dit symbolisch gegeven is beter bekend als het incestverbod en het exogamiegebod, basis van elke cultuur.
We kunnen hier ook onmiddellijk het verschil onderlijnen tussen autoriteit en macht. Autoriteit behelst steeds drie termen: ik, jij en de Wet van referentie. Macht is een degeneratie van autoriteit. In situaties van macht is de relatie duaal, soms ook lethaal, waarbij de inzet is: of ik of jij, maar niet allebei samen.
In het begin van deze voordracht had ik gesteld dat heden ten dage men het geloof in de symbolische functie, autoriteit, de Wet, het symbolische verliest en men zich beperkt tot de cynische reductie tot de realiteit.
We verwijzen opnieuw naar het voorbeeld van de rechter. In het domein van symbolische autoriteit hecht men gewicht aan de woorden die de rechter spreekt en niet bvb. aan de realiteit van zijn zwak corrupt voorkomen. De woorden van de institutie van de Wet die door de rechte)' als haar aangewezen woordvoerder worden geuit, zijn belangrijker dan de directe realiteit van zijn persoon.
De hedendaagse cynicus hecht meer geloof aan zijn ogen dan aan het symbolische dat onze realiteit en onderlinge verhoudingen structureert.
De symbolische vaderfunctie wankelt en lijdt onder hetzelfde failliet. Op grond van de drie homoniemen vervat in "Le nom-du-père" kunnen we de gevolgen snel afleiden van dit symbolisch diskrediet.
De homoniemen van "Le nom-du-père" zijn: "Le non-du-père" en "Les non-dupes- errent".
Inoperatie van "Le non-du-père", het neen van de vader, het verbod op het genot zal leiden tot de reeds uitvoerig besproken impasse van het verlangen, waarvan Anna getuigenis aflegde.
Inoperatie van "Le Nom-du-père", die middels de naamgeving het generatieverschil installeert, zal elk generatieverschil doen verdwijnen, zodat moeders en dochters vriendinnen worden en vaders en zonen maten. Maat van de verhouding is niet het verschil, maar de gelijkheid, waarbij de vader als Ik-ideaal wordt opgeofferd.
Bij afwezigheid van zingeving en gebrek aan identificatie met een symbolisch ideaal zullen jongeren het psychisch statuut van zwerver aannemen, verdwaald wegen lopen, zich angstig in het sociaal verkeer begeven zonder oriëntatiepunten, richtingaangevers of verkeersborden. Dit wordt belicht in het derde homoniem van de "Naam-van-de-Vader": "Les-non-dupes-errent". Zij die geen dupe zijn van de symbolische fictie, niet geloven in de symbolische orde zijn gedoemd om te dwalen.
Waar bij de populatie van meisjes voornamelijk de symbiotische relatie met de moeder op de voorgrond stond, kwam in de gesprekken met mannelijke adolescenten voornamelijk dit laatste gevolg van het deficit van de symbolische vaderfunctie aan de orde en de lotgevallen ervan voor hun schoolcarrière. Zonder hierop uitvoerig in te gaan, vermeld ik enkel een paar uitspraken die de wankeling van de waarde van de symbolische instantie voor hen illustreert.
Na een zwerftocht, een Odysea van een 5-tal jaar doorheen psychiatrie, afkickcentra en gemeenschapsinstelling was Lucas noch steeds op zoek naar een houvast, die hij niet in de autoriteit van zijn vader kon terugvinden, vermits hij deze bevocht en aan de kaak stelde.
Gedemotiveerd voor school maakte hij de volgende uitspraak waarin hij de leerkracht als representant van een maatschappelijke autoriteit onderuit haalt en bespot: "De school is een circus, met elk uur een andere clown."
Johan, die reeds van zijn 5de levensjaar verblijft in residentiële instellingen vertelt: "Leraars zijn amateurs, we leren er niets en alles kan. Ze zijn zoals wij, ze zijn zelf niet gemotiveerd."
Het verschil wordt opgeheven en autoriteit wordt gereduceerd tot een machtsverhouding tussen gelijken.
Johan zou graag iemand worden, graag gezien worden of gevreesd. Zelf duidt hij zijn impasse aan met de woorden: "Maar ja, je moet erin geloven."
Nadat hij al twee maanden spijbelde, zei hij al lachend tegen een leraar toen hij zich van het ene deel van de school naar het andere deel moest begeven: "Ik verwittig je, ik ga mijn weg naar het andere domein niet vinden. Ze hebben me niet willen geloven. Die namiddag heb ik opnieuw gespijbeld."
Het niet gedupeerd willen worden duikt ook op t. a. v. opvoeders in de instelling: "Opvoeders zijn anders tegenover ons, dan tegenover hun eigen kinderen. Als ze de instelling binnenkomen, gebeurt er een klik zoals bij de acteurs. Ze zijn niet echt. Ik ken hun tactiek al goed, maar ik plooi niet. Je moet strijden en geen mietje zijn." Johan bekijkt elke situatie als een valstrik, waarin de Ander hem tracht te bedriegen. Hij zal geen dupe zijn. Toch spreekt hij over zijn jaloezie t.a.v. een leeftijdsgenoot die zoon van een leraar is. Moest mijn vader leraar zijn, dan zou ik ook veel leren." Dit is niet het geval en Johan zwerft rond in de stad op de momenten dat hij in de klas moet zijn. Het enige wat hem een wankele plaats en identiteit verleent is de familienaam, de Naam-van-de-Vader die gebruikt wordt ter aanduiding van de bende waarvan zijn oudste broer de leider is. Deze bende is dus genoemd naar de man die niet vader van Johan was, noch van zijn broers, maar laatste partner van de moeder en aan haar kinderen door verschillende vaders verwekt, zijn naam gaf.
De hedendaagse tendens is de volgende : niet langer gedupeerd door een symbolische fictie die effectief onze realiteit en de wijzen van in relatie treden structureert, verwacht men in realiteit in de valstrik te lopen van de te wantrouwen Ander, die macht uitoefent en de touwtjes in handen heeft. Die Ander duikt hier niet op met de emblemen van de patriarchale symbolische autoriteit, maar duikt op onder de gedaante van de gelijke die op obscene wijze in de realiteit uit is op de controle van ons leven en dit voor rekening van zijn eigen genot.
Alvorens we deze evolutie devalueren tot een kinderlijke paranoia, moeten we hier toch opnieuw de Amerikaanse schoolsituatie in herinnering brengen, waar effectief de procedure van "undercover agent" actief is. Deze duikt op onder het masker van de gelijke, volgt als de andere leerlingen de les, maakt afspraken en start zelfs seksuele relaties met vrouwelijke leeftijdsgenoten. De ordinaire knul die met voorbedachte rade en uitgekiend opzet zich leent tot de jongerencultuur en plaats neemt in hun leefwereld, deze doorlicht, controleert en zelfs emotioneel bedriegt, duikt op op het moment dat de symbolische functie en autoriteit in de Amerikaanse school in verval is.

7. Consequenties voor alledaagse onderwijspraktijk.

We hebben parallel met de maatschappelijke collectieve lotgevallen van de "Naam-van-de-Vader" de traumatiserende effecten belicht van het mank lopen van deze symbolische functie in een paar individuele casussen.
Welke gevolgen heeft dit nu voor de alledaagse schoolpraktijk?
Meest opvallende is dat de vertrouwensrelatie tussen leerkracht en leerling verstoord is. Het is hiernaar dat onze eerste aandacht moet uitgaan. Vaak horen we de klacht van onderwijzend personeel. "We kunnen niet meer onderwijzen, onze eerste taak wordt opvoeden". Dezelfde onmogelijkheid geldt ook voor de therapeut. In de eerste plaats moet er opgevoed worden, pas daarna krijgt een psychotherapie kans.
Deze eerste eis van opvoeden heeft alles te maken met het herstel van de vaak gemiste fundamentele basisverhouding van vertrouwen tussen kind en ouder, wat des te moeilijker is in het geval van jongeren die slachtoffer waren van misbruik of met een langdurig instellingsverleden.
De interpersoonlijke verhouding tussen leerkracht en leerling, soms gekenmerkt door geweld is vaak een externalisatie van deze mislukte basisverhouding van wantrouwen. De leerkracht werkzaam in een maatschappelijk instituut als representant van autoriteit erft vaak de plaats en rol van de destijds primaire mishandelende machtige Ander, waartegen de leerling uit vrees zijn integriteit en identiteit te verliezen, in het gevecht gaat. Als men zich van dit defensief karakter bewust kan blijven in situaties waarin een leerling gedragsmoeilijkheden stelt, voorkomt men in de duale machtsrelatie te stappen, waarbij slechts voor één enkele, of de leerling, of de leerkracht een uitweg is : ofwel de leerkracht buiten, ofwel de leerling buiten. Het laatste alternatief is het meest bekende en kent zijn start met de tijdelijke schorsing of time-out.
Omdat de leerkracht representant is van de school en er niet mee samenvalt kan er steeds verwezen worden naar het schoolreglement, een beslissing genomen tijdens de klassenraad, naar een advies van het PMS e.a. De verwijzing naar een derde punt trianguleert de verhouding tussen leerling en leerkracht, vermijdt de perspectiefloze dualiteit van het ofwel ik ofwel jij. Het enige wat deze persoonsgebonden relatie uitlokt is agressie op grond van angst voor het door de ander ingelijfd te worden. De leerling denkt "overmeesterd" te worden door de leerkracht met gevaar als subject met een eigen identiteit te verdwijnen en de leerkracht vreest zijn geloofwaardigheid als figuur van autoriteit te verliezen t.a.v. de andere leerlingen. Belangrijk blijft zichzelf te zijn en wat de leerling op de persoon van de leerkracht overdraagt niet als persoonlijk te nemen.
Vermits de aanklacht tegen de symbolische Ander een collectief maatschappelijk fenomeen is van eind 20ste, begin 21ste eeuw zijn we niet bij machte deze te annihileren. Maar misschien kunnen we ze wel reglementeren, institutionaliseren en organiseren binnen het domein van de school zelf.
Dit kan onder andere de vorm aannemen van leerling-leerkracht vergaderingen, waar respectvol plaats geruimd wordt voor de klacht en zelfregulatie van de leerling. Een aantal activiteiten of beleidsmatige items zouden kunnen verschuiven onder de noemer van de gedeelde autoriteit en verantwoordelijkheid.
Ik wil afsluiten met een laatste besluitende opmerking.
Hoe men binnen de school de oplossing ook inricht of vormgeeft, is bijzaak en wordt het best bedacht binnen elke school afzonderlijk, vermits de levenskansen van het initiatief sterk afhankelijkheid zal zijn van het concrete lerarenkorps en directie op dat moment. Hoofdzaak is dat verhoudingen van macht vermeden worden, en dat kans geboden wordt op een zekere desaliënatie, een zelfregulatie, een separatie t. a. v de anders als almachtig beleefde Ander.

[1] Een in deze context interessant artikel uit '98 van het Amerikaanse tijdschrift "Joumal of School Psychology" heeft als titel: "The Other Side of School Violence: Educator Policies and Practices That May Contribute to Student Misbehavior". Hier wordt een kritische noot geformuleerd bij de niet singuliere praktijken van "strip searches" en "undercover agents" ter bestrijding van drugs en wapendracht op school.

2008-05-08T15:20:00.003+02:00

Anna Luyten, journaliste bij de Knack heeft al vaker geschreven over jeugdcriminaliteit en jeugdzorg en ze doet dat telkens op genuanceerde wijze. We raden iedereen de lectuur aan van de artikels "Een jongen bijgenaamd Dutroux" (Knack nr. 4, 2008) en "Hang ze aan de nagel" (Knack, nr. 5, 2008).

Op de website van Knack (http://www.knack.be/nieuws/belgie/jeugdconsulenten-voeren-actie/site72-section24-article12169.html) vonden we een verkorte versie van laatstgenoemd artikel. We hernemen hieronder een passage waar Heleen Martens, jeugdrechter te Gent en voorzitter van de nederlandstalige jeugdmagistraten, het woord neemt. Met scherpte verzet zij zich tegen een al te éénzijdige visie op 'jeugddeliquentie'.

Jeugdconsulenten voeren actie

Anna Luyten

29/01/2008 15:30

Jeugdconsulenten hebben dinsdag actie gevoerd aan het Antwerpse Justitiepaleis voor meer opvangplaatsen. 'Het is alsof de maatschappij de jongeren die in moeilijke situaties zitten, wil opsluiten en de sleutel ver wil weggooien', zegt jeugdrechter Heleen Martens.
De roep naar meer opvangplaatsen voor jongeren die in een problematische opvoedingssituatie zitten of psychiatrische hulp nodig hebben, wordt steeds groter. In Antwerpen protesteerden hulpverleners van de dienst voor bijzondere jeugdzorg. (...) Heleen Martens, jeugdrechter in Gent en voorzitter van de Nederlandstalige jeugdmagistraten, vertelt hoe een kind van dertien jaar na ernstige conflicten in een opvoedingstehuis alleen maar plek vond door een plaatsing in de volwassenenpsychiatrie. 'Hoelang? Met welke behandeling? Met welk perspectief?' vraagt Martens zich af. 'Er is een schrijnend tekort aan psychiatrische hulpverlening voor jongeren en drugshulp', zegt ze. Instellingen kunnen de jongeren namelijk weigeren. De nieuwe wet op de jeugdbescherming voorziet nochtans in gedwongen opname in de psychiatrie of drugstherapie. 'Maar die artikelen zijn niet eens in werking. Ze zijn nog niet uitvoerbaar verklaard.'
'De minderjarigen van vandaag zijn de meerderjarigen van morgen, en een maatschappij moet daarin investeren', vindt Martens. 'Zoveel kinderen die bij mij terechtkomen missen een sociale context. Steeds meer afwezige ouders, of ouders die hun kinderen afgewezen hebben. Ouders die op zijn en mij zeggen: "Ik kan niet meer, mevrouw de rechter, ik laat hem nu helemaal aan u over.'
En dan wordt er met stijgende verbazing over de 'jeugddelinquentie' gesproken. 'Jeugddelinquent, ik haat het woord', zegt Martens. 'Wanneer is iemand een jeugddelinquent? Als hij of zij de eerste boterkoek steelt bij de bakker? En hoe gaat het dan verder? Ik blijf erin geloven: achter elke MOF zit een POS.' Een POS is het vakjargon voor een jongere met een problematische opvoedingssituatie, een MOF is een jongere die een als misdrijf omschreven feit heeft gepleegd. Martens: 'Je wordt niet als MOF geboren!'

2008-05-08T00:26:00.004+02:00

Dit gedicht van Gerardt 't Zand werd geschreven voor de jongeren uit de bijzondere jeugdzorg geplaatst in Ons Tehuis te Ieper. Geert Tavernier was zo vriendelijk ons de toestemming te geven om dit gedicht op onze blog te publiceren.

Gerard 't Zand

Zonder titel

Samen zijn is sterker dan alleen,
alleen daar kom je doorheen. ,
Als samenhorigheid groeit,
ben je sterker dan voorheen.

Dochters en zonen van de zon en de maan,
De rauwe wonden die ontstonden zijn te helen
met vrienden en familie, begeleiders en verwanten,
tot het zuur of zout geen zeer meer doet.

Samen dragen, elkaar verdragen tot zelfs wat plagen :
‘Niemand is minder, niemand is meer
Ieder is één, één is meer dan iedereen’
Zijn geen mokerslagen maar naar dromen vragen.

Zonen en dochters van de zon en de maan,
Jullie hebben wat velen zijn verloren
de opwelling om te zijn, om te trotseren
als een veer tekeer te gaan, om jezelf te zijn.

Zonder over deze dorpel uit te schuiven,
zal straks de wind jullie hartelijk uitwuiven.
Het ga jullie goed, het ga jullie goed.

2008-05-07T00:34:00.003+02:00

De onderstaande tekst is een extract (pp.13-21) uit het boek ‘Over normaliteit en andere afwijkingen – Handboek klinische psychodiagnostiek’ (Acco, 2002) van Paul Verhaeghe. De auteur beargumenteert er dat klinische psychodiagnostiek – van onder andere problematisch gedrag bij jongeren – niet te herleiden is tot een vorm van medische of sociaal-normatieve diagnostiek.

Klinische psychodiagnostiek versus medische diagnostiek

Paul Verhaeghe

Een kind van vier jaar staat ’s morgens op, vol uitslag, zwetend, lusteloos. De jonge en dus verontruste ouders roepen er de huisarts bij. Deze voert een klein onderzoek uit, besluit dat het waterpokken betreft, stelt de ouders gerust en schrijft een anti-jeukpoeder voor.
Een dergelijke korte sequens is een perfecte illustratie van de medische diagnostiek – overigens ook van de daarin vervatte sociale verhouding, maar daar komen we later op terug. Het patiëntje vertoont een aantal symptomen die door de arts gebundeld worden – gediagnosticeerd – tot één bepaald syndroom. Hij of zij doet dit op grond van een achterliggend kennisgeheel waarbinnen zowel een visie op de etiologie ligt als een duidelijke differentiaal-diagnostiek tussen ziek en gezond. Op grond daarvan spreekt hij/zij een diagnose uit, meestal met gebruik van een bepaald instrumentarium (thermometer, stethoscoop…), met een bijbehorende prognose en indicatiestelling. Het doel is een terugkeer naar de status quo ante, het model is inderdaad essentieel circulair. Schematisch:

1. symptomen gebundeld naar objectief veralgemeenbaar syndroom,
2. op grond van een kennisgeheel, met inbegrip van etiologie en onderscheid ziek/gezond,
3. met als resultaat een diagnose en prognose via een diagnostisch instrumentarium,
4. doel: indicatiestelling en behandeling, en terugkeer naar de status quo ante.

Een puber van vijftien komt op consultatie, samen met de verontruste ouders. Hij is door de rijkswacht betrapt op joyriding. Van de psycholoog van dienst wordt niet alleen een diagnose verwacht, maar ook een snelle behandeling – immers, de jeugdrechtbank dreigt met maatregelen, want het blijkt niet de eerste keer te zijn. Op welke manier is het psychodiagnostisch proces te vergelijken met het hierboven beschreven medische?

Van symptomen naar syndroom

Uit een eerste gesprek treden bijkomende gegevens naar voor. De jongen steelt niet zomaar auto’s, nee, het moet per se een Mercedes zijn. Eens hij aan het stuur zit, rijdt hij er quasi doelloos mee rond, steeds alleen. En telkens laat hij de auto achter in één bepaalde provincie van het land, bovendien zo goed als onbeschadigd. Daarna keert hij liftend terug naar huis. Zelf kan hij geen enkele verklaring geven voor zijn gedrag, behalve dan dat hij een uitgesproken voorkeur heeft voor dit soort auto’s. De diagnose ‘joyriding’ blijft dezelfde, kan hoogstens aangevuld worden met ‘onaangepast gedrag’ – maar waar zijn de symptomen die gebundeld zouden kunnen worden tot een objectief veralgemeenbaar syndroom?
In een tweede gesprek focaliseert de psycholoog op de gezinssituatie. De jongen is enig kind, de ouders zitten volop in een huwelijkscrisis. Moeder is van hogere komaf, vader komt uit een lager milieu maar heeft zichzelf socio-economisch opgewerkt. Beiden werden indertijd verliefd op het andere in de ander, beiden verwijten de ander nu dat andere – een vrij typisch scenario. Moeder houdt er een vriend op na, vader werkt zich te pletter en ontvlucht de confrontatie. Hij werkt zich te pletter in een… mercedesconcern. En – oh toeval – de streek waar de jongen de auto’s achterlaat, is de geboortestreek van de moeder waar de naam van haar familie nogal wat weerklank heeft.
De te diagnosticeren symptomen komen daardoor in een volledig ander daglicht te staan. Over wiens symptomen gaat het hier eigenlijk? De zoon ligt verdeeld tussen de vader en de moeder, zijn gedrag kan duidelijk niet geïsoleerd begrepen worden. Vanuit een psychoanalytisch denkkader duikt hier onmiddellijk de idee op dat zijn gedrag een antwoord is op het verlangen van de Ander, de vader en de moeder. Met als verbijzondering bovendien dat hij zich daar zelf niet of nauwelijks van bewust is – “L’inconscient, c’est le discours de l’Autre” (Lacan, passim). Vanuit een systeemtheoretische optiek kan de jongen als symptoomdrager van het gezin gediagnosticeerd worden. Vanuit een cognitief-gedragsmatige aanpak zal men zijn gedrag als aangeleerd beschouwen, met als bijbehorende vraag: wie leert er wie wat, en waarom?
Welke theorie men ook moge hanteren, één gemeenschappelijke factor treedt duidelijk naar voor: de diagnose kan zich niet beperken tot de jongen alleen, binnen elke benadering staat de impact van de ander centraal. Dit is een eerste verschil met de medische diagnostiek: een klinische psychodiagnostiek kan niet beperkt blijven tot het individu. De psychische identiteit en de eventueel bijbehorende psychopathologie en afwijkend gedrag moeten sowieso begrepen worden vanuit een context waarin de ander een even belangrijke plaats toegewezen krijgt als dit individu.

Ondertussen is ook een tweede verschil met de medische diagnostiek duidelijk geworden. De stap van een aantal geïsoleerde symptomen naar een objectief veralgemeenbaar syndroom dat nagenoeg overal identiek is, die stap kan hier niet gezet worden. Wel integendeel: al naargelang de diagnosticus verdere informatie verzamelt, wordt de situatie des te specifieker, en de veralgemeenbaarheid raakt meer en meer zoek. Waar binnen de medische diagnostiek de symptomen gehanteerd kunnen worden als tekens die verwijzen naar een achterliggende, veralgemeenbare en isoleerbare aandoening, worden we binnen de klinische psychodiagnostiek geconfronteerd met betekenaars, die steeds verschuivende betekenissen kunnen dragen binnen een bepaalde interactie tussen de patiënt en de ander.[1] De betekenaar ‘Mercedes’ zal in een andere klinische situatie nooit dezelfde betekenissen bevatten als in voorliggend geval. De veralgemeenbaarheid ontbreekt, we beëindigen het psychodiagnostisch proces met een categorie waarvan n = 1. De klinisch psychodiagnostische vraag is dan niet zozeer: “welke afwijking heeft deze patiënt?”, maar wel: aan wie of wat refereren de symptomen, welke betekenissen en functie dragen ze binnen welke verhouding ten opzichte van wie? Er moet een onderliggende en vooralsnog onzichtbare structuur zijn die het geheel bepaalt, en waarvan de patiënt het kruispunt is.

Als besluit voor deze eerste vergelijking kunnen we stellen dat medische en klinische psychodiagnostiek op dit vlak radicaal tegengesteld zijn. De beweging binnen een medische diagnostiek gaat van particulier (symptomen) naar algemeen (syndroom), gebaseerd op een semiotiek en beperkt tot één individu. Binnen de klinische psychodiagnostiek gaat het van algemeen (aanmeldingsklacht) naar particulier (n=1), gebaseerd op een betekenaarssysteem binnen een verhouding tussen subject en ander.

Gebaseerd op een achterliggend kennisgeheel

Ondanks de complexiteit van de medische kennis is het toch zo dat zij een relatief uniform karakter vertoont, waarbinnen de opvattingen inzake etiologie meteen ook een afgelijnd beeld bieden van wat als ziek en gezond beschouwd kan worden. De situatie binnen de klinische psychodiagnostiek is van een volledig andere aard. Niet alleen ontbreekt het uniform karakter – er zijn heel wat verschillende achtergrondtheorieën die elk hun eigen visie op het psychisch functioneren naar voor schuiven – bovendien is het ook zo dat het een andere vraagstelling betreft. Een aantal uitzonderingen buiten beschouwing gelaten, betreft het hier niet de vraag of iemand ziek of gezond is, maar wel de vraag of iemand al dan niet als psychisch normaal of abnormaal beschouwd kan worden. In tegenstelling tot de medisch absolute norm (koorts begint aan 37°) botsen we op de problematiek van een steeds relatieve norm (wat is afwijkend gedrag binnen welke vorm van een afwijkende psychische identiteit? Wat is afwijkend?). Een dergelijke vraagstelling is zo centraal dat we er uitvoerig op ingaan. We kunnen drie invalshoeken onderscheiden.

Een eerste invalshoek probeert het onderscheid normaal/abnormaal in hedendaagse wetenschappelijke termen te beschrijven, d.w.z. via kwantificering. Psychische normaliteit wordt bijgevolg begrepen in termen van gemiddelde, standaardafwijking en modale persoonlijkheid. Dit impliceert de toepassing van mathematische criteria op psychische kenmerken, waarbij de bekende klok van Gauss het beeld van een normaalverdeling inluidt: de grote groep normalen neemt de middenmoot in beslag, terwijl de abnormalen de kleinere uiteinden links en rechts van het centrum voor hun rekening nemen. Bekendste toepassing hiervan is zonder twijfel het intelligentiequotiënt en de zogenaamde normaalverdeling daarvan over de populatie.
Binnen het klinische veld is er evenwel omzeggens niets gekwantificeerd. De vraag is of dit überhaupt wel kàn.[2] Als we een meetproces willen doorvoeren, dan hebben we een objectieve maateenheid nodig: centimeters, kilo’s, graden… Een dergelijke objectieve maateenheid is binnen het klinisch vakgebied niet voor handen. Wat is de maateenheid voor depressie, en hoe zou een ‘gemiddelde depressiviteitquotiënt’ er moeten uitzien? Binnen de hedendaagse psychodiagnostiek zijn er weliswaar een aantal schalen ter beschikking waarmee men angst, depressie… probeert te meten. Nadere analyse toont evenwel dat dergelijke meetprocessen neerkomen op het tellen van… woorden, uitdrukkingen waarlangs de patiënt moet inschatten in welke mate hij er al dan niet aan beantwoordt.
Het eindresultaat van dergelijke metingen mag dan wel cijfermatig zijn, toch hebben dergelijke cijfers nooit hetzelfde statuut als in de natuurwetenschappen, en vragen ze steeds om interpretatie. Een objectieve maateenheid als dusdanig is er niet. Voor zover men toch een poging ondernomen heeft om een dergelijke objectieve maateenheid te installeren, moest men wel terugvallen op organische parameters. De mate van agressie zou dan bijvoorbeeld overeenkomen met de objectief meetbare hoeveelheid testosteron in het bloed. De ervaring wijst evenwel uit dat de stap van deze objectieve ‘markers’ naar het subjectief gedrag nooit rechtlijnig is, wel integendeel. Het avontuur met de zogenaamde leugendetector spreekt hier boekdelen. Ondanks de objectieve meting van zweetproductie, hartslag en bloeddruk kan er nauwelijks een rechtlijnig verband vastgesteld worden tussen de gemeten resultaten enerzijds en het waarheidsgehalte van wat de proefpersoon produceert anderzijds. Ruimer gesteld: bij mijn weten is er inzake psychopathologie geen vast verband tussen objectief vaststelbare parameters voor een bepaald psychisch probleem en de subjectieve beleving en uitingsvorm daarvan (Silvestre, 1981, p. 27; Koster van Groos, 1989, p. 353).
De onmogelijkheid inzake objectieve kwantificering belet evenwel niet dat deze invalshoek in de praktijk schering en inslag is: ‘een meer dan normale separatieangst’, ‘een zware persoonlijkheidsstoornis’, ‘een excessieve puberteitscrisis’. Een dergelijke weging kan in het beste geval slechts terugvallen op de klinische intuïtie en ervaring van de observator, in het slechtste geval op zijn spiegelbeeld. We zullen in een volgend hoofdstuk het gevaar van een dergelijke intuïtieve diagnostiek bespreken.

Ongemerkt zijn we hiermee bij het volgend perspectief aanbeland. Deze tweede invalshoek betreft de normaliteit als ideaal, als utopie, wat evenzeer betekent dat het als dusdanig niet bestaat. S. Freud (1992 [1937], K. B. 4, pp. 245 en p. 250) schrijft "dat een normaal ego, net zoals normaliteit in het algemeen, een ideële fictie is". Hier wordt plaats geruimd voor alle ideale en dus ideologische beschrijvingen over hoe de mens zou moeten zijn. De titel van het eerste Westers psychologisch traktaat uit 1590 kan als paradigma dienen: Psychologia, hoc est de hominis perfectione (Psychologie, d.w.z. over de vervolmaking van de mens, door Goclenius uit Marburg).
De diagnostiek neemt hier een merkwaardige vorm aan: er wordt een ideaal mensbeeld geponeerd, en vervolgens valt de onderzoeker terug op een schatting van ‘de nog af te leggen weg’ voor die bepaalde patiënt om uiteindelijk het ideaal te bereiken. Met andere woorden, men laat in het merendeel der gevallen de etiologie blauw-blauw om zich via de diagnose onmiddellijk maar te concentreren op het te bereiken eindpunt. Een dergelijke redenering wordt geïllustreerd door het feit dat heel veel psychodiagnostische tests een ideale eindscore bevatten, waarbij het verschil tussen de behaalde en de ideale score een beeld biedt van de zogenaamd nog af te leggen weg. Het is dan ook geen toeval dat de diagnosticus vaak zegt dat hij nog een aantal testen moet ‘verbeteren’ – hij wordt plots een leerkracht en de behandeling komt neer op een leer- of (her)opvoedingsproces waarbij de pupil zo dicht mogelijk bij de ideale eindscore gebracht moet worden. Bovendien vooronderstelt een dergelijke invalshoek dat men ook in staat is deze ideale normaliteit te definiëren. Aangezien we niet te maken hebben met een objectieve externe norm (koorts begint aan 37°), maar met een steeds relatieve want sociaal bepaalde norm, wordt een dergelijke opdracht alles behalve eenvoudig en steeds voor discussie vatbaar.[3]
Het hanteren van een dergelijke invalshoek leunt aan bij wat we hoger de intuïtieve diagnostiek genoemd hebben: het lijkt bruikbaar, het lijkt een kwestie van gezond verstand, van persoonlijke ethiek, enz. Als Lacan (1986 [1959-1960], pp. 18-19) in zijn seminarie over de ethiek de therapeutische idealen samenvat als zijnde het ideaal van de menselijke liefde, van de authenticiteit, van de onafhankelijkheid, dan zal menig therapeut verheugd ja knikken, zodat de beargumenteerde afwijzing die erop volgt, des te harder aankomt. Voorbij de aantrekkelijkheid van een overigens steeds variabele inhoud (de geponeerde idealen) vergeet men het achterliggende formele systeem. Dit is niets anders dan een dwingende ideologie, de zoveelste aliënatie opgelegd aan de hedendaagse homo psychologicus, waarbij de therapeut het 'goede' bepaalt voor zijn cliënt. Hierbij treedt er een verwarring op tussen psychotherapie en (her-)opvoeding. Dit laatste kan niet zonder het vooropstellen van idealen, het eerste is evenwel van een andere orde. Mensen komen vaak genoeg in moeilijkheden wanneer hun idealen doorprikt worden.[4] Hen op dat ogenblik nieuwe idealen inlepelen met therapeutische bedoelingen, lijkt op een ontwenningskuur voor opium via morfine. Een psychotherapie moet hen de kans bieden tot ondervraging van het hoe en het waarom van die idealen, de subjectieve geschiedenis ervan, zodat bepaalde keuzes kunnen worden overgedaan.[5]
Het gevaar binnen een dergelijke benadering gaat bovendien verder dan het aliënatieaspect – naar de limiet toe is dit laatste vermoedelijk onvermijdelijk binnen elke vorm van psychotherapie. De verborgen adder onder het gras werd het scherpst verwoord door T. Szasz (1972, p. 26): "Iedere regel, norm, van psychische gezondheid schept een nieuwe categorie van geesteszieke personen". De segregatiefunctie van het psychopathologisch bedrijf komt hier duidelijk tot uiting: een bepaalde groep benoemt zichzelf als de Normalen door de anderen te catalogeren als de Abnormalen ("Ik ben oké, jij bent niet oké, dus alles is oké"). Dat men daarna dit normale ook voor de anderen wil, verleent het geheel een altruïstisch vernislaagje waarmee men bijvoorbeeld ook de kolonisaties rechtvaardigde. De voorbeelden van een dergelijk misbruik zijn het scherpst zichtbaar binnen de totalitaire régimes, alwaar psychiatrie en psychodiagnostiek al heel snel misbruikt werden voor dergelijke doeleinden.[6] Dichter bij ons is een dergelijke toepassing minder makkelijk zichtbaar omwille van het gebrek aan afstand. Toch kunnen we minstens twee voorbeelden naar voor schuiven. Eén van de belangrijkste persoonlijkheidsstoornissen vandaag is de zogenaamde… antisociale persoonlijkheidsstoornis. En daarbij aansluitend: de vroegere pervert wordt vandaag herdoopt tot de zogenaamde parafiel, in tegenstelling tot zijn normale (gezonde?) tegenhanger, de normofiel.[7] Commentaar overbodig.
De gevolgen van de redenering waarbij normaliteit binnen het perspectief van het ideaal gesteld wordt, kunnen we als volgt samenvatten. Ten eerste, we krijgen een duidelijke vermenging van psychopathologie en criminaliteit, waarbij het mes langs twee kanten snijdt: crimineel gedrag wordt aanvaardbaar, want verklaarbaar, psychopathologisch gedrag wordt bestrafbaar, want afwijkend. Het mag dan ook geen toeval heten dat Beyaert (1987) vaststelt dat steeds meer psychiatrische patiënten de Nederlandse huizen van Bewaring en gevangenissen gaan bevolken, idee dat door De Ridder (1987) bevestigd wordt. Ten tweede, psychiatrie en klinische psychologie worden de beoordelaars van het maatschappelijk bestel, met als uitersten de aanklagers van de pathogene maatschappij enerzijds, en de bewakers van de goede orde anderzijds. Bij dit laatste wordt de psychologische praktijk dé methode voor sociale beheersing en verplichte adaptatie. De verwittigingen daartegen vinden we niet zo vaak binnen ons eigen vakgebied maar wel binnen een aantal pareltjes van de wereldliteratuur (Brave New World en 1984). Dit confronteert ons ten volle met het ethische aspect van het klinisch psychologische bedrijf. Waar men naïef redeneert in termen van aangepast/onaangepast gedrag, eventueel zelfs gewenst/ongewenst gedrag, begeeft men zich op zeer gevaarlijk terrein. Wie wenst er hier wat in naam van wie?

Het derde perspectief betreft normaliteit als ontwikkelingsproces. Normaliteit dient over een tijdsverloop bestudeerd te worden, mag geen momentopname zijn. Dit idee lijkt ons om meerdere redenen de meest correcte benadering. Diagnoses, en ook therapie, zijn vaak slechts momentopnames, waarbij men het aspect 'moment' vergeet. Het allereerste historische voorbeeld hiervan is Bertha Pappenheim, beter bekend onder haar patiëntenpseudoniem Anna O. Als één van de zwaarste gevallen uit de Studies over hysterie (Freud & Breuer, 1993 [1895]) wordt zij later herlabeld als schizofrene psychose (Bram, 1965). Groot was dan ook de verrassing als men nog later tot de ontdekking kwam dat zij – in tegenstelling tot de verwachting gekoppeld aan een dergelijke diagnose - een wonderwel creatief en gevuld leven geleid heeft gedurende de veertig jaar die op de behandeling volgden (Freeman, 1977).
Dit procesidee vinden we bij heel veel auteurs terug, meestal gekoppeld aan de opvatting dat een mensenleven in een aantal fasen verloopt, waarbij elke periode een bepaalde problematiek en eventuele afwijkingen met zich meebrengt. Het model voor deze idee valt zonder twijfel te zoeken in de organisch-lichamelijke ontwikkeling van de mens, waar inderdaad kwantitatieve criteria voorhanden zijn, en afwijkingen aanduidingen opleveren voor pathologische verstoringen. Ditzelfde idee onveranderd transplanteren naar een klinische psychologie wordt een flink stuk moeilijker. Een groot aantal ontwikkelingspsychologische gegevens zijn evenzeer of zelfs meer omgevingsbepaald dan aangeboren, wat dan doorheen de verschillende culturen nogal anders ingekleurd kan worden. Wat ik hier vooral wil onderstrepen, is het feit dat elke psychische ontwikkeling plaatsgrijpt in interactie met de Ander en dat de impact van die Ander bijgevolg niet mag verwaarloosd worden binnen een klinische psychodiagnostiek.[8]
Daarbij aansluitend moet ook opgemerkt worden dat binnen deze redenering het accent op een chronologisch rechtlijnig tijdsverloop ligt. Inzake psychopathologie kan evenzeer een andere redenering naar voor geschoven worden, met name gebaseerd op de ‘Nachträglichkeit’, het feit dat met vanuit het heden een aantal elementen uit het verleden herinterpreteert (Freud, 1981 [1918[1914]]). Een depressieve patiënt zal in zijn levensverhaal vooral de negatieve elementen benadrukken, en dit als gevolg van zijn depressieve toestand. Dit negatief levensverhaal beschouwen als de oorzaak van de depressie, is bijgevolg een te overhaaste conclusie.
Los van deze opmerkingen is het evenwel duidelijk dat binnen een bepaalde cultuur een ervaren clinicus terecht een aantal min of meer typische levensfasen kan onderscheiden. Probleem hierbij is dat we onvermijdelijk terug moeten vallen op de benadering van normaliteit als gemiddelde. Wat is een gemiddelde puberteitscrisis? Hoe lang duurt de koppigheidsfase? Wat is de doorsnee midlifecrisis? Ook hier zijn de eventueel voorhanden zijnde cijfers relatief, en moeten ze telkens geïnterpreteerd worden in functie van het particuliere van die bepaalde patiënt. Het oordeel daarover wordt andermaal overgelaten aan de klinische intuïtie van de individuele veldwerker.[9] Het hanteren van een externe, socio-culturele norm moet heel zeker aangevuld worden met een norm ter hoogte van het te diagnosticeren subject – en dit laatste wil men nogal eens over het hoofd zien.
Het voornaamste risico van deze invalshoek is meteen een risico die het volledige klinisch-psychologische veld omvat. De stelling dat alles binnen een tijdsperspectief dient gesitueerd, impliceert dat het actuele verklaard wordt in functie van het verleden, en dat deze beide de toekomst zullen determineren. Anders gesteld, alles van het heden is verklaarbaar in functie van het verleden, ook het normale. Het risico wordt dan dat impliciet de volgende boodschap doorgegeven wordt: wat teruggevoerd kan worden tot de levensgeschiedenis, is verklaarbaar, begrijpbaar, en dus ook aanvaardbaar. De hyperbolische ontwikkeling van de ‘verzachtende omstandigheden’ kan hier als illustratie dienen. “Hij slaat zijn vrouw, maar ja, hij heeft een ongelukkige jeugd gehad”. Er zijn evenwel ook ethische grenzen aan de waanzin. Doorheen dit boek zal ik telkens blijven benadrukken dat deze twee velden – het klinisch-psychologische en het juridisch-normatieve – duidelijk onderscheiden moeten worden.

Als besluit betreffende het tweede vergelijkingspunt tussen medische en klinisch psychologische diagnostiek kunnen we stellen dat de achtergrondtheorie in ons vakgebied heel wat minder éénduidig is. De voornaamste reden daarvoor ligt in het verschillend object: ziek/gezond versus normaal/abnormaal. De criteria voor dit laatste onderscheid kunnen nooit van dezelfde orde zijn als deze inzake ziek/gezond. Het kwantitatieve aspect is niet meer dan een globale inschatting, en de diagnostische gegevens moeten telkens particulier geïnterpreteerd worden. Daarvoor heeft men een sturende achtergrondtheorie nodig inzake de psychische identiteit en de ontwikkeling daarvan.

[1]. Een teken verwijst steeds naar een vastliggende betekenis: een rood verkeerslicht betekent stoppen. Een betekenaar verwijst naar een onderliggende, steeds verschuifbare betekende, zodat er hier geen sprake is van een vastliggende betekenis. Deze wordt bepaald door de ruimere, linguistische en sociale context waarbinnen een betekenaar gebruikt wordt (vergelijk de betekenaar uil in: “Wat baten kaars en bril als de uil niet zien wil?” en in: “Kijk eens, wat een prachtige uil!”). Dit gaat terug op de structurele linguistiek (de Saussure, 1976).
[2]. Zelfs de meting van de intelligentie ligt al jarenlang onder vuur. Ook daar is het helemaal niet duidelijk of er objectieve externe parameters aanwezig zijn. Vandaar de hedendaagse voorzichtige definitie: intelligentie is datgene wat gemeten wordt door intelligentietests.
[3]. Eén eenvoudig voorbeeld. E. Jones (1931) stelt drie idealen als eindpunt: de "happiness", te begrijpen als vrij zijn van angst, de "efficiency", te weten de "full utilization of a person's potential" en de "adaptation to reality", geconcretiseerd in de "relation to one's fellows". Met Bettelheim kunnen we stellen dat een persoon die volledig vrij is van angst, nooit iets zal realiseren, want angst is dé menselijke drijfkracht bij uitstek, idee die door J. Monod van een genetische en soort-specifieke basis werd voorzien. Het tweede criterium, d. i. "het volledig gebruik van iemands potentie" staat dus al in complete contradictie met het eerste criterium, en lijkt ons overigens vrij vermoeiend. Wat het derde criterium betreft, dit werd het koninginnestuk van Hartmann en Cie (1939), waarbij wij onmiddellijk een man van iets latere datum, met name Eichmann als voorbeeld willen aanvoeren van iemand die perfect aangepast was aan zijn realiteit.
[4]. Een hedendaags voorbeeld hiervan dat de hulpverleners zélf treft, is het zogenaamde burn-out syndroom (Vanheule, 2001a-b-c).
[5]. Bij bepaalde patiënten is dit onmogelijk, op grond van bio-psycho-sociale factoren. Op dat ogenblik verlaat men het psychotherapeutisch veld, en dient men te werken vanuit een veel meer dwingende invalshoek, vaak ‘psychologische begeleiding’ genaamd.
[6]. In de geschiedenis van het ‘vrije westen’ is dit historisch ook makkelijk aanwijsbaar. Bekijken we even deze segregatie bij de grondlegger van de Amerikaanse psychiatrie, Benjamin Rush. Na de Amerikaanse burgeroorlog (waar het ook al over segregatie ging) ontdekte deze wetenschapper twee nieuwe geestesziektes: “Anarchia” en “Revolutiona”, beide quasi ongeneeslijke aandoeningen die om radicale 'medische' ingrepen vroegen. Deze kiene observator schreef nog een andere ontdekking op zijn naam, betreffende "de storing in het principe van het geloof of van het vermogen om te geloven (...). Dit geestelijk vermogen is onderhevig aan stoornissen en ziektes, hetgeen leidt tot het onvermogen te geloven in dingen die geschraagd worden door heel de klaarblijkelijkheid welke doorgaans geloof poneert". De voornaamste subcategorie van deze eveneens ernstige aandoening betrof "personen die weigeren te geloven aan het nut van de geneeskunde". Wie enigszins bekend is met de structurele kliniek van de hysterie en met de verhouding tussen hysterisch discours en meesterdiscours, zal hier wel een en ander herkennen (Szasz, 1972, p. 172, p. 176 en p. 186).
[7]. “Normophilia: a condition of being erotosexually in conformity with the standard as dictated by customary, religious, or legal authority” (Money, 1988, p. 214). Parafilie wordt dan het niet “in conformity” zijn.
[8]. Met ‘Ander’ duiden we het geheel aan van de typisch menselijke omgevingsfactoren (opvoeding, cultuur, onderwijs, media…) die langs de taal via een ‘ander’ uitgeoefend worden op elk individu, en dan vooral tijdens diens ontwikkeling. We komen daar later uitvoerig op terug.
[9]. Het drama begint gewoonlijk pas bij de toepassingen daarvan in de tweede generatie, deze van de leerlingen. De fasen, die oorspronkelijk gedistilleerd werden uit een groot aantal genuanceerde en dus waardevolle klinische ervaringen, en die als dusdanig slechts een modaal beeld bieden, die fasen worden vaak genoeg door de tweede generatie als een dwingend keurslijf gehanteerd. Het klassieke voorbeeld betreft de door Abraham en Freud ontwikkelde idee van libidineuze organisaties die telkens in het licht van het castratiecomplex een bepaalde functie voor het subject innemen. Deze uiterst genuanceerde en vrij moeilijke theorie functioneerde vijftig jaar post datum als hoofdstuk in quasi elke opleiding voor kinderverzorgsters die aldus vernamen dat het kind éérst doorheen de orale fase moet, vervolgens de anale binnentreedt om uiteindelijk in het genitale paradijs te arriveren. Wee de driemaander die met zijn piemeltje speelt, die is te vroeg ('praecox')! Een minder klassiek en meer pijnlijk voorbeeld in dit verband betreft de stervensbegeleiding. Sedert de studie van Kübler-Ross weet men dat het stervensproces een aantal fasen kan doorlopen, die vaak in een typische volgorde optreden. Ik heb het meegemaakt dat binnen een universitair ziekenhuis een stervende patiënte tegen haar wil in door de welwillende psychologe verplicht werd de 'juiste' volgorde van deze fasen te doorlopen teneinde op de 'juiste' manier te sterven... (met name: “shock and denial, anger, bargaining, depression, acceptance”, Kübler-Ross, 1969).

De pretentie van preventie

2008-05-07T00:30:00.004+02:00

Michel Vandenbroeck, Vakgroep Sociale Agogiek, UGent

De preventie van risico’s

De relatie tussen ouders en de overheid is aan het eind van de twintigste eeuw sterk beïnvloed door veranderende concepties van de welvaartsstaat. Rosanvallon (1995) analyseerde op een heldere manier de drievoudige crisis: een financiële crisis (overheden werden geconfronteerd met toegenomen uitgaven in bijvoorbeeld de werkloosheidsuitkeringen en met dalende inkomsten uit belastingen), een bureaucratische crisis (de staat werd als steeds minder efficiënt gezien) en een filosofische crisis over het concept zelf van de welvaartsstaat. Geconfronteerd met de nieuwe breuklijnen in de samenleving, pleitte Rosanvallon voor de transitie van de passieve welvaartsstaat (l’Etat providence-assurance) naar een actieve welvaartsstaat, gebaseerd op een verrijking (enrichissement) en een hercontextualisering van sociale rechten die de traditionele tegenstelling tussen het individu en de gemeenschap zou overstijgen. Zijn analyse was tevens een pleidooi voor meer individuele aandacht vanwege de staat, met een nadruk op sociale inclusie. Die aandacht voor sociale inclusie is echter steeds meer verengd tot een streven naar geschiktheid voor de arbeidsmarkt, zonder dat veranderingen in die arbeidsmarkt zelf kritisch besproken worden (bijvoorbeeld de transitie van reguliere arbeidsplaatsen voor kortgeschoolden naar meer precaire statuten via dienstencheques). De dominante opvatting over de welvaartsstaat is stilaan verworden tot risicobeheersing, met een nadruk op individuele verantwoordelijkheid en een discours over “geen rechten zonder plichten”, waarin uitkeringen meer voorwaardelijk worden. Van op enige afstand bekeken, lijkt dit erg op een terugslag in de geschiedenis. Loïc Wacquant (2006) heeft bijvoorbeeld uitvoerig gedocumenteerd hoe in de VS en in Frankrijk een transitie heeft plaatsgevonden van investeringen in welzijn naar investeringen in justitie. In Vlaanderen hebben Lieve Bradt en Maria Bouverne-De Bie (2007) echter ook gedocumenteerd hoe de domeinen van welzijn en justitie geen gescheiden domeinen zijn, maar hoe integendeel, voor wat de benadering van jeugddelinquentie betreft, de penalisering binnen welzijn heeft plaatsgevonden en vooral hoe dit mogelijk werd doordat opvoeders en sociaal werkers zich buiten het debat hebben gehouden over wat als ‘jeugddelinquentie’ benoemd wordt.

Er zijn heel wat voorbeelden van nieuwe regelgevingen die het gezin als doelwit hebben in de sociale investeringsmaatschappij. De rellen in de Franse banlieues in de herfst van 2005, bijvoorbeeld, werden in het beleid (en vaak ook in de media) beschreven als adolescente delinquentie, eerder dan als een protest tegen sociale ongelijkheid. Als gevolg van de rellen, kreeg een rapport van het gerenommeerde onderzoekscentrum Institut National de la Santé et de la Recherche Médicale nieuwe aandacht. In dat rapport worden de oorzaken van adolescente delinquentie onderzocht met een ontwikkelingspsychologische bril, uitgaande van een stepping-stone theorie, waardoor de aandacht gaat naar “risicofactoren” in de vroege jeugd. Het onderzoek vormde de aanleiding voor een commissie in de Franse Senaat die het Rapport Bénisti publiceerde met beleidsaanbevelingen om de risico’s op adolescente delinquentie te beheersen. Ondanks breed protest zijn heel wat van de voorstellen uit dit rapport inmiddels omgezet in regelgeving. Zo werd de wetgeving op het beroepsgeheim voor sociaal werkers versoepeld, kunnen ouders gedwongen worden opvoedingsondersteuning te accepteren en kunnen kinderen naar een internaat gezonden worden wanneer ouders de raad van hun opvoedingsondersteuner in de wind slaan. In Engeland kennen we het voorbeeld van de Antisocial Behaviour Orders (ASBO) en de Parental Orders. Deze wetgeving focust onder meer op “deviant” gedrag dat tot dan toe strikt genomen geen “crimineel” gedrag was, maar eerder “overlast” en legt ook de ouders van jongeren die overlast veroorzaken opvoedingsondersteuning op.
Er zijn duidelijke parallellen te trekken met de ouderstages in de nieuwe Belgische wet op de jeugdbescherming. Merkwaardig genoeg komen er voorlopig weinig kritische geluiden uit de welzijnssector hierover.

In Vlaanderen is er ook grote bezorgdheid over de opvoedingskloof, waaruit blijkt dat allochtone en kansarme jongeren het heel wat slechter doen op school dan hun leeftijdsgenoten. Dit probleem kan bekeken worden als een falen van de school, als een falen van de aansluiting tussen de school en bepaalde kinderen, of als een falen van de leerlingen zelf. De investering in huisbezoeken door Kind en Gezin om ouders te overtuigen van de weldaden van het kleuteronderwijs kan gezien worden als een interessante manier van “outreachment”. Ze kan echter ook gezien worden als de bevestiging dat ouders verantwoordelijk zijn voor het schoolse falen van hun kinderen. Veel zal afhangen van hoe de kritische reflectie gebeurt op de concrete praktijk van die huisbezoeken. Bovendien gaan steeds meer stemmen op voor een verlaging van de leerplicht, ook wanneer in ons land (in tegenstelling tot de meeste andere landen) ca. 99% van de kleuters naar school gaat. De verlaging van de leerplicht komt in deze context neer op het “illegaliseren” van de overige ca. 1%.

Ondanks de belangrijke lokale verschillen, zijn er enkele rode draden te onderkennen in deze ontwikkelingen. Er is de steeds terugkerende nadruk op de ouderlijke verantwoordelijkheid, de “pedagogisering” van ouders. En er zijn ook de subtiele maar ingrijpende veranderingen in het definiëren en beheren van illegaliteit, of liever, van “illegalismen” noemt. Voor de Franse filosoof Michel Foucault is wetgeving een zaak van het beheer van illegalismen: sommigen worden toegelaten, mogelijk gemaakt of uitgevonden als privilege van de dominerende groepen, anderen worden gedoogd als compensatie voor de gedomineerden en sommigen worden verboden, geïsoleerd en tot object van interventie en dominantie gemaakt. Een derde rode draad is de opvatting over opvoedingsondersteuning als risicomanagement, om latere kosten te vermijden in de sociale investeringsmaatschappij. Preventie heeft steeds central gestaan in de opvoedingsondersteuning. En men kan zich natuurlijk afvragen of daar dan iets verkeerds mee is. Wat kan er tegen zijn om bijvoorbeeld schooluitval, uitsluiting of kindermishandeling te willen voorkomen?

De risico’s van preventie

Er zijn inderdaad goede argumenten voor preventie. En het is ontegensprekelijk waar dat “meten is weten”. Preventieprogramma’s zijn daarom doorgaans gebaseerd op grondig onderzoek dat risicofactoren bepaalt. Daarnaast is er ook steeds meer aandacht voor de effecten van preventieve programma’s. De terechte nadruk op evidence-based werken maakt dit ook noodzakelijk. Het is immers een goede zaak dat de overheid eerder investeert in programma’s die hun nut bewezen hebben. Toch blijkt de werkelijkheid steeds een stuk complexer te zijn dan deze onderzoeken kunnen bevatten. Enkele voorbeelden.

Het Triple P programma is een programma dat uitgebreid gepubliceerd heeft over zijn effecten. Die effecten worden doorgaans gemeten doordat de deelnemende ouders een checklist invullen over hoe frequent hun kind probleemgedrag vertoont. De scores op deze gestandaardiseerde vragenlijst worden dan vergeleken, hetzij met hun antwoorden vóór hun deelname, hetzij met een controlegroep. In sommige studies wordt ook de opinie van een derde gevraagd of worden klinische gedragsobservaties gedaan. Uit een grondige meta-analyse van alle gepubliceerde effectonderzoeken van 1980 tot 2004 (Thomas & Zimmer-Gembeck, 2007) blijkt dat het programma “werkt”: ouders rapporteren significant positieve effecten. Externe rapportages (door leraren, stiefouders of door klinische observaties) blijken inconsistente resultaten te genereren, zodat de onderzoekers besluiten dat klinische observaties geen significante effecten van Triple P aantonen (behalve voor enhanced Triple P). Dit is een positief resultaat omdat de ouders aangeven dat het voor hen “beter” gaat en er zijn goede argumenten om aan te nemen dat hun stem toch doorslaggevend moet zijn in een evaluatie. Een andere interpretatie zou ook kunnen zijn dat de ouders vooral loyauteit tonen tegenover het programma, uit dankbaarheid omdat er iemand naar hen luistert. De auteurs van het meta-onderzoek houden zich ver weg van elke interpretatie en geven enkel de resultaten weer. Het is dus moeilijk om na te gaan hoe de vork nu precies in de steel zit. Bovendien ontbreekt het aan follow-up studies die nagaan of de (door de ouders gerapporteerde) effecten ook blijvend zijn. Het is vreemd dat dit geen verdere vragen genereert over de betekenisverlening door ouders (wat bedoelen ze werkelijk met de ervaren meerwaarde, wat zijn de beweegredenen achter het aankruisen van minder probleemgedrag). Dat betekent uiteraard niet dat de gerapporteerde meerwaarde in vraag moet gesteld worden, maar wel dat er interessante en verduidelijkende vragen over kunnen gesteld worden.

Prevalentie-onderzoek is onderzoek dat nagaat welke deelpopulaties vooral met een bepaald probleem geconfronteerd wordt, om na te gaan wat risicofactoren zijn en dus op wie de preventie zich moet richten. Vanuit een zorg voor efficiëntie en zuinig beheer van de middelen is dat wenselijk. Maar ook hier zijn enkele risico’s aan verbonden.

Een eerste risico is dat het wetenschappelijke imago van dit onderzoek maakt dat de doelstellingen van de preventie, evenals de risicofactoren, voorgesteld worden als onwrikbare waarheden, die dus niet meer in vraag kunnen gesteld worden. Er zal weinig discussie zijn over de vraag of schools falen vermeden moet worden. Er kan al wat meer discussie zijn of “rondhangen” van adolescenten of van bejaarden vermeden moet worden.
Een bijkomend methodologisch probleem is dat samenvattende statistieken soms geïnterpreteerd worden alsof elk lid van de gedefinieerde groep (bijvoorbeeld allochtone leerlingen) ook de kenmerken van die groep zou vertonen (bijvoorbeeld schoolachterstand), wat de “ecologische denkfout” genoemd wordt. In Frankrijk heeft dit tot de karikaturale situatie geleid dat de correlatie tussen een problematische taalontwikkeling en agressief gedrag in de peuterleeftijd, geïnterpreteerd werd alsof anderstalige gezinnen een risicofactor zouden zijn voor de latere ontwikkeling van delinquentie. Zoals Jo Hermanns onlangs in een lezing aangaf (2007), mag de statistische basis voor preventieprogramma’s dan al aantonen dat het accumuleren van meerdere risicofactoren correleert met bijvoorbeeld frequenter contact met justitie op latere leeftijd, ze toon in geen geval hoe deze relatie moet begrepen worden en ze houdt geen rekening met de veerkracht van kinderen en gezinnen die maakt dat de meerderheid van hen, ondanks de accumulatie van risicofactoren, niet in de problemen komt.

Preventieprogramma’s grijpen per definitie in voordat een probleem zich voordoet, op basis van “wetenschappelijk bepaalde” risicofactoren. Dat houdt steeds ook het risico in dat zij dwingende ingrepen legitimeren bij populaties die (nog?) geen problemen vertonen. Op die manier kunnen ze bestaande stereotypen of clichés (vb over kansarmoede) bevestigen. Nog belangrijker is misschien het gegeven dat de “wetenschappelijke waarheid” waarop zij gebaseerd zijn, ouders uitsluiten uit het debat over wat het probleem is dat aangepakt dient te worden. Het is verre van evident dat de maatschappelijk bepaalde doelen van preventie steeds zouden samenvallen met wat ouders zelf definiëren als welzijnsbevorderend of met hun menselijke waardigheid. Jo Hermanns gaf in dezelfde lezing aan dat dit wel eens het geval zou kunnen zijn voor programma’s zoals Triple P. Het programma gaat uit van de idee dat ouders positief ouderschap “geleerd” kan worden, dat ze dat niet zelf kunnen en dat de expert dat wel kan. Dat kan in heel wat gevallen ook effectief zo zijn. Maar evengoed zal het voorkomen dat ouders perfect weten dat het niet goed loopt, tevens heel goede ideeën hebben over hoe het beter zou moeten, maar daar, door de omstandigheden waar ze in vast zitten, niet in slagen. De “lessen” zullen hen dan eerder bevestigen in wat ze al weten, maar hen tevens met de individuele schuld over hun falen opzadelen. Dat zou overigens kunnen verklaren waarom de effectstudies over Triple P haast uitsluitend over ouders uit de middenklasse of hogere klassen gaan en waarom de onderzoekers van de meta-analyse besluiten dat het onzeker is of de gerapporteerde effecten ook generaliseerbaar zijn naar lagere inkomensgroepen of ouders in “risicosituaties” (Thomas & Zimmer-Gembeck, 2007). Het kan bijzonder ernstige gevolgen hebben als we die beperking niet expliciteren. Want àls een programma eenmaal heeft bewezen dat “het werkt” en dan blijkt dat het bij bepaalde ouders “niet werkt”, zou snel geconcludeerd kunnen worden dat het dus wel aan die ouders moet liggen. Kortom, een risico van preventie is dat het de individualisering van sociale problemen zo versterkt.

Bibliografie

Bradt, L., & Bouverne-De Bie, M. (2007). Social work and the shift from welfare to justice. British Journal of Social Work, doi 10.1093/bjsw/bcm072.
Dahlberg, G., & Moss, P. (2007). Au-delà de la qualité, vers l'éthique et la politique en matière d'éducation préscolaire. In G. Brougère & M. Vandenbroeck (Eds.), Repenser l'éducation des jeunes enfants (pp. 53-76). Bruxelles: Peter Lang.
Deleuze, G. (1985). Foucault. Paris: Les Editions de Minuit.
Hermanns, J. (2007) Opvoedingsondersteuning: een winst- en verliesrekening. Lezing gehouden aan de UGent op 23 november 2007.
Institut National de la Santé et de la Recherche Médicale. (2005). Troubles de conduite chez l'enfant et l'adolescent. Paris: INERM.
Musatti, T. (2007). La signification des lieux d'accueil de la petite aujourd'hui. In G. Brougère & M. Vandenbroeck (Eds.), Repenser l'éducation des jeunes enfants (pp. 207-224). Bruxelles: Peter Lang.
Rosanvallon, P. (1995). La nouvelle question sociale: repenser l'Etat-providence. Paris: Seuil.
Sanders, M., Markie-Dadds, C., & Turner, K. (2003). Theoretical, scientific and clinical foundations of the Triple P - Positive Parenting Program: a population approach to promotion of parenting competence. (Vol. 1). Queensland: The University of Queensland.
Thomas, R. & Zimmer-Gembeck, M.J. (2007). Behavioral outcomes of Parent-Child Interaction Therapy and Triple P - Positive Parenting Program: A review and meta-analysis. Journal of Abnormal Child Psychology, 35, 475-495.
Tronto, J. C. (1994). Moral boundaries: a political argument for the ethics of care. New York: Routledge.
Wacquant, L. (2006). Straf de armen. Het nieuwe beleid van sociale onzekerheid. Antwerpen : EPO.

2008-05-06T23:40:00.012+02:00

Amerikaanse peuters aan schandpaal voor ongewenste intimiteiten

De zesjarige Randy Castro heeft wellicht nog niet gehoord van het begrip "ongewenste intimiteiten", maar toch is hij in zijn school in de staat Maryland door het onderwijzend personeel aan de schandpaal genageld als seksuele delinquent omdat hij op de speelplaats een meisje een tik op haar achterwerk heeft gegeven. Meer nog, de school meldde het voorval aan de politie bij wie de jongen nu bekend staat als pleger van ongewenste seksuele intimiteiten.

Hoofd tegen borst

Castro is niet het jongste slachtoffer van een ongemeen harde seksuele moraliteit in de VS. Als gevolg van een nultolerantiebeleid wordt zelfs in peutertuinen gespeurd naar seksueel "afwijkend" gedrag, aldus de gezaghebbende krant Washington Post. Probleem voor mensen die ooit Freud hebben gelezen: elk kind is volgens de Weense psychiater polymorf pervers.

Zo is in de staat Texas een vierjarige jongen tijdelijk geschorst uit de peutertuin omdat hij een kinderverzorgster had omarmd en zijn hoofdje tegen haar borst had gedrukt. De vrouw voelde zich door de dreumes "seksueel aangerand".

In Ohio haalde een zesjarige jongen de krantenkoppen. Hij zat nog in bad toen hij de schoolbus eraan hoorde komen. Hij rende - nog naakt - naar buiten om de buschauffeur te vragen even te wachten. De knaap werd vervolgens een tijd van school verbannen omdat het in de VS zelfs kinderen verboden is naakt in het openbaar te verschijnen.

Seksueel delinquent

Ook Randy Castro moest een tijd thuis blijven. Zijn moeder, zelf lerares, was geschokt toen zij door de school over het voorval werd opgebeld en nadat de politie reeds was ingeschakeld. Zij kan niet geloven dat haar zoon, met zijn zes lentes, door de autoriteiten voor zijn hele leven als seksuele delinquent wordt beschouwd. Zij strijdt er nu voor dat de gerechtelijke akte ongedaan wordt gemaakt. Ook de ouders van het meisje dat de tik incasseerde, vinden de reactie overdreven.

Zelf strafbaar

"Ik heb de indruk dat er de laatste tijd veel zo'n gevallen zijn", zei directeur Ronald Stephens van het Nationaal Centrum voor Veiligheid op School in Californië. De cijfers geven hem gelijk. (...)"

Voor het vervolg van dit artikel verwijzen we de lezer naar DeMorgen Online (o6/05/08).

Bron: De Internationale Pers op DeMorgen Online 06/05/08 15u27

2008-05-05T10:05:00.007+02:00

Jan De Vos, psycholoog en onderzoeker aan de universiteit van Gent, schreef op 11/10/'07 dit opiniestuk voor de Morgen.

We weten hoe langer hoe minder wat een mens is

Jan De Vos

In het proces-Van Themsche spreken we van onmenselijke, onbegrijpelijke daden. Maar weten we nog wel wat dat is: het menselijke? Denk aan de onverwachte discussie tussen de psychiaters - de psy's -, met enerzijds de gerechtspsychiaters, met hun opportunistische, kort door de bocht gaande diagnoses en anderzijds de goedmenende psy's die het opnamen voor iedereen die geschoffeerd was door de koppeling van autisme aan onmenselijke misdaden. Maar vergeten we niet dat de eerste discussie ging over de relevantie van racisme als motief in de aanklacht (een juridische primeur voor een moordzaak). Racisme of autisme: sociologie of neurologie? Beide ondergraven fundamenteel het juridische verantwoordelijkheidsconcept. Los daarvan weten we eigenlijk niet zo goed meer wat verantwoordelijkheid is, en bij uitbreiding: wat een mens is, ondanks alle sociologische of neurologische verklaringen. Wie daar minder moeite mee heeft is dr. Adriaenssens. In een interview over zijn nieuwste boek verbindt hij probleemloos sociologie met neurologie. Dat pubers zwart-wit denken is voor hem evident "als je weet hoe de hersenen van een tiener werken". Een bepaalde muziekkeuze, vegetarisme aanhangen, racistische praat: allemaal te wijten aan "nog niet volledig ontwikkelde hersenen" (DM 2/10). Gelukkig bieden de alomtegenwoordige psy-wetenschappen in de regel glasheldere, voornamelijk bioneurologische verklaringsmodellen. ADHD bijvoorbeeld is een tekort aan prikkelsturing in de hersenen - de remedie is medicatie, psycho-educatie en aangepaste omkadering. Depressie? Een neurotransmittorprobleem - de oplossing: medicatie, psycho-educatie en aangepaste omkadering. Kortom: het leven zelf als biologische stoornis waarbij medicatie, psycho-educatie en aangepaste omkadering aangewezen zijn. Deze verklaringsmodellen zijn zo helder dat ze wel eens het zicht op de mens zouden vertroebelen. De Portugese auteur José Saramago schreef het: we zullen steeds minder goed weten wat een menselijk wezen is. Een van de opvallendste exponenten van de hedendaagse expansie van het psy-discours is psychotainment, denk aan de vele tv-programma's over opvoeding en psychische gezondheid. Deze ontmoeting tussen media en psychologie is niet toevallig, want beide pretenderen ze een totaalbeeld te leveren. Televisie claimt de hele actualiteit te coveren, de psychologie de volledige menselijkheid. Als de media in onze plaats proberen het Leven en de Mens begrijpbaar te maken, dan levert het psychologisch discours het denkkader. Denk maar aan de mens achter de politicus, de mens achter de popster, en ten slotte de mens achter de journalist zelf. Als we maar vergeten dat de slang in haar eigen staart bijt, wordt met een beetje psychologie de wereld weer behapbaar. Dit voorgeformatteerde begrip ondergraaft niet alleen elke poging om deze complexe geglobaliseerde wereld te begrijpen, maar is vooral de ontkenning van het fundamentele tekortschieten van ons zelfbegrip. Natuurlijk beweert de psy met klem dat hij geen kant-en-klare recepten biedt, maar dat weerhoudt hem niet van het tenenkrullende geven van concrete richtlijnen. De psy wijst je enkel de weg naar kennis, zijn dwingend-vrijblijvende richtlijnen komen neer op de promotie van de academische blik: wees je eigen psycholoog! Allemaal de schuld van Freud? Het succes van de psychoanalyse leidde inderdaad naar een totale psychologisering: op de duur was er niets meer buiten het schootsveld van de psychologie. En waar alles psychisch is, verliest het begrip alle scherpte en betekenis. Zo is te begrijpen dat die totale psychologisering in haar tegendeel kantelde en al het menselijke werd verklaard vanuit genetische of darwinistische logica's. Met het einde van de geschiedenis, de grote verhalen, de politiek en de ideologie lijken de dagen van de psychoanalyse geteld, overbodig geworden door de wetenschappelijke ontwikkelingen van de eenheidspsychologie. Die psychologie tast het idee van de psychische dimensie zelf aan: de verantwoordelijkheid van een persoon wordt steeds meer teruggevoerd op 'afwijkingen', 'genetisch materiaal', en andere 'wetenschappelijk vaststelbare feiten' waar de persoon in kwestie 'weinig aan kan doen'. Psychologie zonder psyche. Dat gaat niet toevallig hand in hand met de hedendaagse ontkenning en verwatering van de politieke dimensie. Of: politiek zonder politiek, waarbij de depolitisering zich toont in de mediatisering en de technocratisering van het politieke bedrijf. In de zaak-Van Themsche werden beide tendensen wel heel erg voelbaar. Waar het racisme werd ingevoerd in de juridische dimensie - als verzwarende omstandigheid - toonde zich plots hoe het hedendaags begrijpen van racisme volledig gedepolitiseerd is geraakt: het werd verengd tot iets wat een persoonlijk motief kan zijn voor bepaalde (misdadige) handelingen.Dat het racisme van Hans Van Themsche uit een bepaald milieu voortvloeit, dat de maatschappij - of bepaalde groepen in die maatschappij - daar een rol in spelen en minstens gedeeltelijk een verantwoordelijkheid dragen: dat bleef in de debatten grotendeels buiten beeld. Dat een dergelijk begrip het racisme eigenlijk niet meer denkbaar maakt, toonde zich in de verdere psychiatrisering en psychologisering in de zaak-Van Themsche, waarin enerzijds het racisme, maar anderzijds ook het subject Van Themsche de facto verdwijnt. Het legt het hedendaagse onvermogen om de mens als psycho-politiek subject te denken bloot.

2008-05-03T18:16:00.008+02:00

In Frankrijk publiceerde het Nationaal Instituut voor Gezondheid en Medisch Onderzoek (INSERM) vorig jaar haar rapport over “gedragsstoornissen bij het kind en de adolescent” op haar website. Schrijver, psychoanalyticus en kunsthistoricus Gérard Wacjman maakte hierover een stuk dat verscheen in Le Monde van 4 maart 2006.

Hier is ie dan, de baby delinquent*

Gérard Wacjman

(Le Monde, 4 mars 2006)

Ja, ik heb het gelezen, het rapport over "Gedragsstoornissen bij het kind en de adolescent", een collectieve expertise, gerealiseerd door het Institut National de la Santé et de Recherche Médicale (INSERM). Gebruik maken van de medisch ogende notie 'gedragsstoornissen' wil dit bij kinderen onder de 36 maand de voortekenen van delinquentie opsporen teneinde deze later te voorkomen.

Als er dan toch een antwoord moet komen op dat soort onderneming, dan lijkt het nog het best om daar zo ruim mogelijk publiciteit voor te maken, dat onderzoek moeten we kenbaar maken aan het grote publiek, aan 'de bevolking' die daarvan het voorwerp is, zonder daar iets van te weten. Daarin stelt men bijvoorbeeld dat "het geweten is dat agressiviteit, ongezeglijkheid en zwakke emotionele controle tijdens de kindertijd gedragsstoornissen in de adolescentie voorspellen". Heel wat ouders zullen daarbij meteen een ongemakkelijk gevoel krijgen, en dus verduidelijkt men graag dat deze gedragingen moeten onderscheiden worden van 'normale gedragingen'. Fysieke agressie, leugentjes en diefstalletjes komen inderdaad vaak voor bij het kleine kind. 'Abnormaal', zegt men, wordt dat pas als dergelijk gedrag blijft voortbestaan na een bepaalde leeftijd, waarbij onze experts het erover eens zijn dat de grens vier jaar is.

In het zogenaamd moeilijke kind begint dus de baby delinquent door te schemeren. En daarom, menen de experts, kan men best al vanaf 36 maand een systematische medische screening doen. Daartoe zou dan ook al wie actief is in de gezondheidszorg, vertrouwd moeten zijn met de definiërende criteria van die gedragsstoornissen; dat geldt niet alleen voor medische diensten, maar ook voor scholen, en zelfs voor kinderkribbes. Zo wordt het perspectief gecreëerd van een kind waarvan gedurende heel zijn schoolloopbaan een medisch dossier wordt bijgehouden over zijn 'gedragingen'.

Hoewel dit INSERM-rapport online staat (http://www.inserm.fr/), is het toch niet meteen verondersteld gekend te zijn door degenen die het viseert. Er wordt integendeel zelfs verondersteld dat zij het niet zullen kennen. 'De bevolking' is dus slechts een dood voorwerp van statistiek, zonder ogen, oren, mond. Experts spreken slechts met experts, experts ondereen. Alles wijst erop dat die van het INSERM-rapport op geen enkel moment veronderstellen dat dit zal gelezen worden door 'de bevolking'. Want inderdaad, voor wie geen deel uitmaakt van de professionels de la profession, om het met Godard te zeggen, moet dit rapport een verschrikking zijn. Ook wie zich heeft laten inpakken door de huidige obsessie met veiligheid zal daardoor wakker schrikken. Vanuit een veralgemeende sfeer van verdachtmaking die toekomstige slachtoffers en daders verenigt in één en dezelfde verzameling, 'de bevolking' geheten, pleit dit rapport er immers voor om ons, samen met onze kinderen, permanent onder toezicht te plaatsen. In dat opzicht is dit rapport wel radicaal democratisch: iedereen kan schuldig blijken te zijn. 'De bevolking' als dusdanig is een risicogroep geworden, een potentieel gevaarlijke klasse. En dus moet 'de bevolking' in haar geheel permanent medisch gesurveilleerd worden, en dat zo vroeg mogelijk. Anderzijds moet ze ook zo tijdig mogelijk heropgevoed worden, elke ouder moet immers in staat zijn om in zijn of haar ongehoorzame of agressieve spruit van onder de drie jaar de vandaal te herkennen die daarin nog sluimert of al aan het ontwaken is.
Die ouders willen wij waarschuwen: ze moeten niet alleen hun kinderen surveilleren, maar ondertussen worden ze zelf ook gesurveilleerd, door de geneeskunde, die immers als enige gemachtigd is om het 'risicokind' te identificeren.

Met de veralgemeende medicalisering instilleert het INSERM-rapport meteen ook een veralgemeende criminalisering van de maatschappij. Iedereen schuldig! – toekomstige, potentiële of ongeweten schuldigen: zij, wij dus, mogen in elk geval niet, nog niet, zelf weten wat experts nu al weten. Hoewel dat rapport, qua conceptie, 'de bevolking' aangaat en viseert, wordt het tegenover die 'bevolking' toch geheim gehouden. Dat kan maar één ding betekenen: het uiteindelijke adres van dit expertenrapport is de macht, met zijn verschillende agenten. Als elke onschuldige een potentiële schuldige is, dan wordt al wie actief is in de gezondheidszorg of de opvoeding meteen ook een potentiële agent van de macht. Persoonlijke instemming doet daarbij niet terzake, men doet dat in naam van de wetenschap – en wil die niet het beste voor ons?

Dat leidt tot twee actiepunten. Als iedereen in de gezondheidszorg meteen een opzichter wordt, dan is het niet onbelangrijk dat iedereen daar kennis heeft van inhoud en draagwijdte van dat rapport. Zodoende krijgt men minstens de vrijheid om zelf een keuze te maken. En dat is dan ook wat aan het gebeuren: men moet maar eens een kijkje nemen op http://www.pasde0deconduite.ras.eu.org/.

Vervolgens is het van het hoogste belang om die 'bevolking' zelf, die niet meteen beroepshalve met gezondheidszorg bezig is, te verklappen dat ze in het oog gehouden wordt, dat ze wordt gecontroleerd en geëvalueerd, door allerhande medische, psychiatrische en psychologische experts. "Het maakt wel degelijk een verschil als het volk is voorgelicht", aldus Montesquieu in de proloog van "L'esprit des Lois". Niet de 'bevolking', maar het volk, iedereen persoonlijk dus, subjecten die spreken, die denken en die dus zijn. Wie zich tot het volk richt, richt zich tot onze vrijheid. Zo kan men vernietigde subjecten restaureren.

Wat eertijds een goddelijk attribuut was, de alziendheid, het vermogen om alles te zien zonder zelf gezien te zijn, dat is heden een attribuut van de seculiere macht geworden, dankzij wetenschap en techniek. We zijn het tijdperk van de onbegrensde blik van de meester binnengetreden. Een tijd van een mens zonder schaduw, van een subject dat transparant van lichaam en ziel is, al vanaf zijn geboorte, en liefst al lang daarvoor. Het intieme, dat ooit gedefinieerd werd als een geheime kamer, zonder inkijk, wordt heden van alle kanten en van naaldje tot draadje gefouilleerd, gesondeerd, geëxpertiseerd als we dat zo mogen zeggen. Het INSERM-rapport kadert in dat grote intrusieve dispositief van controle op het intieme. Daarom lijkt het mij nodig om dat zichtbaar te maken, om die blik te ontbloten.

Van daaruit verstaat men uiteindelijk waarom het INSERM-rapport de psychoanalyse van de kaart probeert te vegen. Dat kan moeilijk anders. Elk symptoom transformeren in een 'gedragsstoornis', betekent dat men het lijden verheft tot een dreiging en de doofheid tot actiemiddel; en dat komt inderdaad neer op een evacuatie van het subject. De psychoanalyse is het discours van subjecten, ze luistert naar het subject dat denkt en dus is, het subject dat lijdt, dat spreekt of er niet in slaagt om te spreken. Wie het ene uitveegt, veegt meteen ook het andere uit.

Ook hier weer komt het erop aan om dat uitvegen te tonen, om dat zichtbaar te maken, zodat iedereen de echte inzet kan inschatten van wat heden her en der over de psychoanalyse wordt verteld. De psychoanalyse is geen zaak voor psychoanalytici alleen, ze is de zaak van elk subject. Hierin draagt iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid.

* Vertaling door Lieven Jonckheere

2008-05-03T17:09:00.008+02:00

Lang geleden schreef Luc Vander Vennet dit artikel over kinderen en hun zogenaamde "ongelukken"; een thema dat nu, 16 jaar later, nog steeds brandend actueel is.

KINDEREN EN HUN ONGELUKKEN

Enkele psychoanalytische beschouwingen

Luc Vander Vennet

Enige tijd geleden verscheen in de Vlaamse pers een artikel omtrent ongevallen in de huiskring als grootste doodsoorzaak bij kinderen tot 14 jaar. Aanleiding tot dit artikel was een vreemdsoortige tentoonstelling van een ‘Reuzenhuis’ dat men in Charleroi en nadien in enkele andere steden kon gaan bezoeken (1992). Niet geheel nieuw, want enkele jaren geleden reeds te zien in Brussel, nadien het hele Franse land doorgetrokken en binnenkort blijkbaar bij ons in Vlaanderen te verwachten. Het ‘Reuzenhuis’ is het idee van een Franse pediater die, wij citeren: “overmand raakte door schuldgevoelens bij de confrontatie met de eindeloze reeks breuken, brandwonden, gevallen van elektrocutie en andere vormen van onheil die elke dag haar wachtkamer vulden.”

Als antwoord hierop ontstond het “Reuzenhuis”, een huis waarvan “de afmetingen en verhoudingen, volwassenen in kinderschoenen doet staan om op die manier vaders en moeders bewust te maken van de gevaren die kinderen dagelijks lopen.” Een vorm van voorlichting dus, met tussendoor ook nog wel een ander pragmatisch doel. Want, “de kosten die verbonden zijn aan ongevallen waar kinderen bij betrokken zijn, liggen zeer hoog, hoger zelfs dan alle kosten die men uitgeeft, over alle leeftijden heen, voor hart-en vaatziekten en voor kankers!” Een toch wel indrukwekkend statistisch gegeven.

Dergelijke preventieve voorlichtingsmethode, die verdacht veel weg heeft van een soort pretpark dat als kermisattractie van stad tot stad rondtrekt, zou normaal gezien niet veel meer dan een minzame glimlach verdienen, ware het niet dat een punt geraakt wordt waar we in de kliniek met kinderen en jongeren nagenoeg dagelijks mee geconfronteerd worden. Onze vraag bij het lezen van hoger geciteerd artikel, dat overigens door verschillende media werd besproken en dus het ruime publiek bereikt heeft, was dan ook of wij vanuit een psychoanalytische positie ons konden beperken tot alleen maar deze glimlach, om verder een volkomen stilzwijgen te hanteren? We kennen ze immers ook — die kinderen en al hun ongevallen — en beluisteren dagelijks hun verhaal omtrent dat ‘Reuzenhuis’ waarin ze elk voor zich hun eigen kleine mythe dienen te construeren, wat niet zelden met de nodige breuken, verwondingen en ongelukken gepaard gaat. Vaak stille getuigen van een particulier lijden dat steeds opnieuw met gips en kleefpleisters wordt omwonden en dichtgekleefd. Waardoor ze dan ook niet zelden gedoemd zijn zich eindeloos te herhalen en soms, bij elke nieuwe herhaling, steeds drastischer, steeds dramatischer te werk te gaan. Om dan ook telkens met grotere pleisters ‘verholpen’ te worden. Hebben we dan wel het recht om te zwijgen, of hebben deze kinderen en hun ongelukken niet het recht om gehoord te worden? Gehoord dan wel op een andere wijze te verstaan dan dat doorgaans wordt ingevuld. Het recht op een psychoanalytisch gehoord worden, of om in de persterminologie te blijven, een psychoanalytisch recht op antwoord!

*
* *

De inspirator van het ‘Reuzenhuis’ heeft het op de eerste plaats over de eindeloze reeks breuken die haar wachtkamer vullen — merken we daarbij meteen op dat het subject van bij de aanvang reeds verdwijnt want het zijn de breuken die de wachtkamer vullen — waarop ze een antwoord wil bieden door de ouders voor te lichten over de vele gevaren in huis, zoals trappen, balkons enz. Wie, als clinicus werkzaam in de praktijk, heeft ze inderdaad nog nooit
over de vloer gehad, de verzamelaars van breuken, verwondingen enkwetsuren allerhande? Wouter bijvoorbeeld, een twaalfjarige jongen, opgenomen in onze instelling naar aanleiding van een reeks delinquente feiten, plots begonnen en op korte tijd opgelopen tot een indrukwekkende lijst die een tussenkomst van de jeugdrechter en een plaatsing bij ons
noodzaken. Plots begonnen? Eigenlijk reeds voorafgegaan door een jaar van opeenvolgende kwetsuren en breuken. Laatst nog een valpartij van de trap, van de hoogste trede naar beneden in de diepte. Niemand heeft het opgemerkt of is er althans langer blijven bij stilstaan. In de sociale anamnese in het dossier wordt er zelfs geen melding van gemaakt. Door de ouders wordt het tussendoor wel genoemd, met de enigszins bevragende vaststelling achteraf, dat zich dergelijke breuken en valpartijen nogal vaak hebben voorgedaan de laatste tijd. Echter zonder veel meer. Wel heeft men aangevoeld dat Wouter niet meer dezelfde was sinds hij die dag van schoolreis is teruggekomen, nu iets meer dan een jaar geleden. Een school-
reis met een dramatisch einde, een leerkracht en twee leerlingen hebben er immers het leven verloren ten gevolge van een ongelukkige val in de diepte. Er was een lange nabegeleiding voorzien door een deskundig team om de leerlingen de schok emotioneel te helpen verwerken. Wouter was echter nooit meer de Wouter van voordien geworden. En hij viel en brak, en viel opnieuw en brak opnieuw. Het ‘Reuzenhuis’ zou hier waarschuwen voor die gevaarlijke trappen in huis, maar het onbewuste is met die voorzichtigheid niet geholpen, noch gediend. De breuken spreken en vertellen hun verhaal, dat echter in gips wordt gesmoord. Waar het subject en zijn verlangen wordt miskend, insisteert het onbewuste in zijn vraag gehoord te worden. De misdaden die op de periode van de breuken volgen, lijken dan ook wel het allerlaatste middel, verrassend en onbegrijpelijk maar tegelijkertijd onthullend als men vaststelt dat zij hun aanvang nemen op de verjaardag van het dramatisch accident. Een leraar en zijn twee leerlingen ... een vader en zijn twee kinderen. En in het spreken ontstaat een verhaal, het verhaal van Wouter op schoolreis, heimelijk en in alle stilte de bekoorlijke stagiaire aanbiddend die hem echter geen aandacht schonk, want meer oog hebbend voor en steeds in de buurt blijvend van die leraar, die te haten leraar die Wouter in de weg stond. En viel! En sindsdien bleef Wouter vallen en breken. Het is duidelijk dat de schuld, zolang zij niet herkend en gehoord is, teruggebracht naar zijn oedipale oorsprong, zijn tol blijft eisen en zich met kleefpleister en gips het zwijgen niet laat opleggen. Een schuld die in de breuken reeds zijn verhaal vertelde maar in het pediatrische ‘Reuzenhuis’ geen luisteraar vond. Bij een afdoend antwoord was de delinquente noodkreet misschien niet meer nodig geweest?

Sommigen wijzen u nochtans uitdrukkelijk zelf de weg. Zoals Bart die, na mij verteld te hebben over zijn laatste beenbreuk, er zelf aan toevoegt: “Vindt ge dat zelf ook niet vreemd meneer, dat ik telkens het vakantie wordt, iets breek of een ongeluk tegenkom ?“ Dit zijn klinisch vruchtbare momenten die men niet kan of mag laten voorbijgaan, gezien er iets verschijnt van een subjectieve ondervraging en een dwingend appel op herkenning. Ik luister dan ook en nodig uit daarover verder te spreken. Zijn vorige beenbreuk gebeurde ook op een moment waarop de vakantie voor de deur stond. Bart viel toen over de balustrade van een balkon op de eerste verdieping van het huis waar hij toen verbleef. Het ‘Reuzenhuis’ zou waarschuwen voor die gevaarlijke balkons en hoe voorzichtig men daarmee moet zijn met kleine kinderen, maar Barts verhaal onthult een geheel andere waarheid. Sinds zijn vader overleden is, heeft moeder een nieuwe relatie aangeknoopt met een vreemdeling. Sindsdien is zijn plaats bij moeder in huis in het gedrang gekomen. Onder het mom van allerlei drogredenen begon voor hem een lange rij van internaten, kolonies enz.
Elke naderende vakantieperiode betekende dan ook het gespannen afwachten van het onzekere antwoord op die vraag: zal ik naar huis kunnen of niet? Kort voor de vakantie kwam moeder hem opzoeken en Bart had haar zien aankomen waardoor hij haar met blijde verwachting tegemoet liep. Toen hij beneden kwam sloeg moeder, die ondertussen reeds geregeld had wat er moest geregeld worden, de deur van de taxi dicht en reed weg. Diezelfde avond ‘viel’ Bart over het balkon. Het rapport vermeldt de breuk, de oorzaak, de aard van de fractuur ... maar verder worden geen vragen gesteld. Bart bleef die vakantie in het gasthuis en was lastig want ... door zijn been in het gips kon hij maar aan weinig activiteiten deelnemen.
Ondertussen zijn we een jaar verder en is er een kind geboren uit de nieuwe relatie van moeder. Sindsdien is Bart teruggetrokken in een fantasiewereld waarin hij o.a. wordt gefascineerd door de wolken en de beelden die hij daarin ziet verschijnen, waarvan hij overtuigd is dat ze voor hem een boodschap inhouden. Zonder daar hier veel verder te kunnen op in gaan, vermelden we alleen het belangrijkste beeld, dat van de drie regenbogen die in een bepaalde verhouding t.o.v. elkaar staan. Bart weet mij te vertellen dat bij het zien van dit beeld een gedachte zich aan hem blijft opdringen: “als één van die twee regenbogen er niet geweest was, dan zou die derde er ook niet geweest zijn’. Een metafoor die geen verdere commentaar behoeft als een voor zich sprekende getuige van een onbewust proces dat, voor iedereen onopgemerkt, zich in alle stilte heeft voltrokken om zich bij een volgende vakantie plots te ontladen in een hevig conflict tussen Bart en die ‘vreemdeling’ over de manier waarop het nieuwe kind moest opgevoed worden. Conflict waarin moeder partij trok voor haar partner en Bart in diens bijzijn op zijn plaats stelde. Vernedering en bedrog waarin de valpartij van het vorig jaar zijn yolle betekenis kreeg toen Bart zijn moeder woedend in het gezicht slingerde: “Weet gij wel dat ik voor u door het raam gesprongen ben ?“ Plotse onthulling van een subjectieve waarheid waarop moeder zich daags nadien liet opnemen in een psychiatrische instelling en Bart terug op kolonie verdween. Een volgende vakantie herhaalde zich een gelijkaardig conflict en kort daarop werd Bart betrokken bij een “ongeval”. Hij werd aangereden door een wagen vol met “vreemdelingen” en belandde opnieuw in het gasthuis. “Is het niet vreemd meneer, dat ik telkens het vakantie wordt iets breek of een ongeluk tegen kom?“ We laten het verhaal voor zich spreken.

We eindigen het onderwerp van de breuken met een gelijkaardige valpartij van een balkon. Eddy moet, samen met zijn ouders, op de jeugdrechtbank verschijnen, alwaar hij verneemt dat de jeugdrechter, gezien de begane misdrijven, een plaatsingsmaatregel neemt. Wanneer hij buitenkomt uit het kabinet van de jeugdrechter en met zijn ouders door de gangen van het justitiepaleis loopt, “valt” hij onverwachts door het raam, over de balustrade. In deze situatie is het ditmaal voor iedereen duidelijk dat het niet meer om een ongeluk gaat. Het accident wordt geïnterpreteerd als een suïcidepoging tengevolge van de emotionele schok die Eddy opliep toen hij gehoord had dat de jeugdrechter hem zou plaatsen. Ditmaal lijkt dus wel iets gehoord en erkend te zijn, maar in de latere therapeutische sessies blijkt dat het evenzeer om een flagrante miskenning gaat, die bovendien een heel duidelijk doel heeft. Een onbewuste waarheid laten verschijnen is namelijk iets anders dan iets toedekken met een psychologiserende verklaring. Want in de kuur onthult zich in het ‘spreken’ van het subject een veel oudere waarheid die niemand nog wou zien verschijnen. De passage â l’acte van het door het raam springen op de rechtbank, bracht immers bruusk een oud familiegeheim, dat door iedereen reeds lang werd doodgezwegen, opnieuw in scène. Jaren geleden, nog lang voor Eddy geboren was, was de vader in hetzelfde gerechtsgebouw veroordeeld wegens incest met zijn oudste dochter. Na het vonnis vernomen te hebben, wierp de vader zich toen in de gang van het justitiepaleis door het raam. Na zijn gevangenisstraf kwam de vader terug in het gezin en werd Eddy geboren. Het vroegere drama werd uitgewist en door iedereen ‘vergeten’, om jaren later door de zoon in zijn passage l’acte als onbewuste waarheid abrupt gereveleerd te worden.
Een gevalsfragment waar veel kan over gezegd worden en dat verschillende facetten inhoudt. Er is vooreerst de herhaling door de generaties heen van wat in vorige generaties niet is opgelost, wat geweerd is uit de geschiedenis en daardoor blijft woekeren in al zijn bizarre en symptomatische vormen bij de kinderen uit de volgende generatie. We kunnen immers gerust samenvatten dat al het probleemgedrag van Eddy, waarvoor hij uiteindelijk bij de jeugdrechter was terechtgekomen, verband hield met die sluimerende zoektocht, het insisterend ondervragen van iets wat niet meer werd gezegd, geen plaats kon krijgen in het spreken. Het blijft, ook na jarenlange klinische ervaring, telkens opnieuw een onthutsende vaststelling hoe een bewust volkomen geïgnoreerde waarheid plots verschijnt en de achtergrond van zoveel onbegrijpbare zaken lijkt te zijn, waaruit niets anders kan geconcludeerd worden dan dat het onbewuste wist — afgeleid uit de haperingen, de kloven en coupures in het spreken van de ouders, de gaten in de geschiedenis — waar het bewuste volstrekt onwetend over was. Een niet-wetend weten zoals we van Freud hebben geleerd.
Maar verder is er de opmerkelijke identificatie, waarbij de zoon, zelf in volle herleving van het eigen infantiele oedipale complex bij de aanvang van de puberteit, de schuld van de vader erft, We willen daar hier echter niet verder op ingaan en vooral blijven stilstaan bij een ander facet dat voor deze tekst belangrijk is. Het feit namelijk dat in tegenstelling tot onze vorige gevalsstudies, waar elke subjectiviteit in de ‘ongelukken’ van het kind werd miskend, ditmaal door iedereen ogenblikkelijk een subjectieve achtergrond aan de valpartij werd toegeschreven. Niemand twijfelde eraan dat dit vallen geen toeval was en iedereen schreef het onmiddellijk een subjectieve intentie toe: suïcide. Ondertussen moet voor iedereen duidelijk geworden zijn dat deze herkenning een even grote miskenning was en overduidelijk in functie van een immense weerstand stond. Men kan naïef zijn en stellen dat het toch logisch is dat iedereen op dit gegeven ogenblik, na de uitspraak van de jeugdrechter, onmiddellijk aan een wanhoopsdaad denkt. In deze situatie was dit zeker niet zo en had de subjectieve interpretatie zondermeer de functie een andere waarheid verhuld te houden. Iets mocht zeker niet aan het licht komen en elke interpretatie die dit onbewuste geheim in stand kon houden, was hiervoor welkom. Zoals in het verloop van de kuur met de ouders later overduidelijk werd. De weerstand was enorm en alles was bespreekbaar behalve hun relatie, hun geschiedenis, die met de problemen van hun zoon absoluut niets te maken had. Analytisch luisteren is dan ook iets anders dan het psychologiserend begrijpen van iets. Het is luisteren naar het spreken van het kind en in het bijzonder naar wat niet verteld wordt in de haperingen van zijn verhaal, de aarzelingen, de versprekingen, de opeenvolging van wat verteld wordt, het metaforisch en metonymisch gebruik van de betekenaar, om een andere waarheid te laten verschijnen.
Laten we hier eindigen met te stellen dat de ‘breuken’ van het kind, niet zelden niet alleen het verhaal van het kind vertellen maar vaak ook het verhaal van de ouders. We komen hier verder op terug.

*
* *

Een huis levert natuurlijk nog heel wat andere gevaren op voor een kind. Denken we bijvoorbeeld maar aan de aanwezigheid van allerlei gevaarlijke scheikundige producten, waarvoor op verschillende manieren wordt gewaarschuwd dat men ze buiten het bereik van kinderen moet bewaren. Een ‘ongeluk’ is immers zo rap gebeurd, en kinderen zijn zich van geen gevaren bewust! Zo ook Patrick die er de rest van zijn leven de sporen van draagt. Als klein kind dronk hij een grote hoeveelheid van een bijtend product waardoor zijn slokdarm ernstig werd verbrand. Een jaar lang verbleef hij in het ziekenhuis, de eerste periode vechtend voor zijn leven dat ernstig bedreigd werd. Daarop volgden nog verscheidene jaren waarin hij uitsluitend vloeibaar voedsel kon opnemen en menige operatie moest ondergaan. Vooral het slikken bleef lange tijd een moeilijke beweging. Nu, zovele jaren na dit dramatische gebeuren waardoor zijn gehele kindertijd werd getekend, is Patrick een flink ontwikkelde puber geworden die bij ons in het centrum wordt opgenomen omwille van een aantal vage, moeilijk te definiëren problemen. Er is vooreerst het schoolspijbelen dat vroeger sporadisch nog wel is voorgekomen maar de laatste tijd veel frequenter werd. Patrick ging eigenlijk nog nauwelijks naar school, bleef thuis of bleef in de buurt van het huis rondhangen. Verder waren er op ieuw de slikklachten. Sinds zijn kinderjaren en het ‘accident’ heeft hij daar nog wel eens last van maar de klachten nemen de laatste tijd toe, zonder zich te specifiëren. Ze worden ook meermaals gehanteerd om het schoolspijbelen te verrechtvaardigen. Tot daar de probleemdefiniëring.

Wat niet wordt gezegd, maar vanaf de allereerste sessies onmiddellijk in het oog springt, is een manifeste onrust die zich op verschillende wijzen uit, gaande van opvallende zenuwtics tot een algemene vorm van motorische onrust en zenuwachtigheid. Het gehele klinische beeld blijft echter voor iedereen vaag. In de leefgroep verschijnen na verloop van tijd een aantal karakteristieke gegevens zoals de sterke hunker naar belangstelling waaruit opvoeders met hun ervaring concluderen dat Patrick op dit vlak in zijn opvoeding wel iets moet tekort gekomen zijn. Verder merkt men zoiets op wat wordt benoemd als een soort zelfbeschikkingsdrang. Patrick wil zelf beslissen, betwist de autoriteit van de opvoeders, wil zelf zowat hun positie innemen en macht verwerven, allemaal echter heel latent. Zonder dat dit echt manifest wordt, merkt men een sterk sluimerende agressie, die zich vooral laat aanvoelen in heimelijke sadistische trekjes, stiekem prikjes uitdelen, kwetsen en veel plezier beleven wanneer er tweedracht wordt gezaaid, wanneer er ruzie ontstaat waarvan men altijd wel kan vermoeden dat hij er voor iets tussenzit zonder dit te kunnen bewijzen. Openlijk gedraagt Patrick zich immers vrij onderdanig en gedwee, ietwat passief met een eerder feminien voorkomen. Al de genoemde kentrekken blijven echter vrij redelijk, beheerst en gecontroleerd zodat Patrick in het groepsleven niet echt een opvallende figuur is die voor moeilijkheden zorgt, maar veeleer als een vrij normale jongen wordt ervaren. De ouders zelf brengen weinig of geen klachten aan. Van de onderlinge relaties in het gezin wordt ons voorgehouden dat die vrij goed zijn, zonder noemenswaardige problemen. In onze individuele sessies krijgen we weinig te horen dat op een ernstige problematiek wijst. Op een gegeven moment wordt dan ook de zin en het waarom van de opname in ons centrum in vraag gesteld.

Tot Patrick mij in een sessie vertelt dat er aan die opname een aantal gesprekken met moeder zijn voorafgegaan. In de voorbije maanden had Patrick zijn moeder verschillende malen ondervraagd, tot hij haar een jarenlang verhulde waarheid had doen zeggen, de waarheid namelijk omtrent het overlijden van zijn echte vader, toen hij amper enkele jaren oud was, voor zijn ‘accident’. Door zijn insisterend bevragen van moeder kreeg Patrick nu voor het eerst, in volle puberteit, te horen dat zijn vader geen natuurlijke dood was gestorven maar zich verhangen had. Voor het eerst? Uit de wijze waarop Patrick tewerk ging, bleek duidelijk dat hij reeds lang iets op het spoor was, en haar dwong eindelijk een reeds jaren lang volgehouden leugen achterwege te laten.

Belangrijk hierin voor ons is vooral dat dit door Patrick voor de opname, na zoveel jaren stilzwijgen weer opgerakeld werd, wat reeds heel wat laat vermoeden. De ervaring heeft ons geleerd daar bijzonder alert voor te zijn. Bij dergelijke crisissituaties of ingrijpende gebeurtenissen zoals een plaatsing of een opname wordt dikwijls zoiets gezegd of gedaan, ontsnapt er een zin, duiken plots oude verhalen weer op die reeds lang waren opgeborgen en schijnbaar vergeten waren. Vaak wordt het verband met de problematiek niet gezien of gehoord en wordt dit bij de opname zelfs al niet meer vermeld. Plots verschenen en even vlug weer verdwenen, zoals bekend, daar waar het onbewuste aan het werk is.

Het is ons niet ontsnapt en laat meteen een verband vermoeden tussen dit familiegeheim, of in elk geval het feit dat Patrick daar zo mee begaan is, en de problemen waarvoor hij bij ons werd opgenomen: schoolspijbelen, slikklachten, een vage onrust. De daaropvolgende, moeizame gesprek ken laten druppelsgewijs dan ook het doembeeld van een dreigend herhalingspatroon verschijnen. Enkele jaren na de zelfmoord van zijn vader, nadat Patrick al terug is uit de kliniek en een tijdje met zijn moeder alleen heeft gewoond, huwde zijn moeder voor een tweede maal. Aan die stief- vader hield Patrick een alles behalve prettige herinnering over. Het was een agressieve man die veel dronk, veel ruzie had met zijn moeder en haar sloeg en van wie hijzelf ook slagen kreeg als hij dronken was. Bovenal was het een jaloerse man, jaloers op Patrick die een hinderpaal was in de relatie, waardoor dan ook meerdere bedreigingen werden geuit dat hij uit huis verwijderd zou worden. Er werd gedreigd met een internaat, een streng internaat, een kostschool, een home ... Een toestand die niet zo lang duurde want stiefvader dronk en dronk buitenmatig veel, aan de gevolgen waarvan hij na een paar jaar overleed. Een langzame maar zekere zelf moord dus. En voor Patrick een herhaling.
Na een lang stilzwijgen, waarin een hevige interne tweestrijd werd geleverd, besloot Patrick zijn verhaal met een bekentenis die hij voordien nog nooit aan iemand had durven vertellen. Het overlijden van zijn stief- vader was voor hem een blij moment geweest, een ogenblik van opluchting en bevrijding er eindelijk vanaf te zijn. Bovendien was zijn plaats in huis niet langer meer bedreigd en was hij weer alleen met moeder. “Dieu est mort, alors tout est possible.” Dat het onze kleine libertijn zelf is die de illusie van deze vrijheid — ‘Dieu est mort, plus rien n’est permis” — doorprikt, daarvan getuigt zijn zelfbestraffende act die op dit overlijden volgt. Een tijd later immers moet hij in allerijl opnieuw naar het zieken huis worden gebracht met verstikkingsverschijnselen. Tijdens een maaltijd had hij een te grote portie vlees naar binnen gewurmd die in zijn reeds van kindsaf aan gehavende keel was blijven steken. Het stukje vlees werd verwijderd en een nieuwe operatie volgde kort nadien. Niemand echter die de ware aard van dit gebeuren, als zelfbestraffing op grond van zijn schuldgevoelens, als een daadwerkelijke zelfmoordpoging dus, heeft opgemerkt. En evenmin iemand die het herhalingskarakter van deze daad heeft doorzien, die zoveel jaar later, in een après-coup beweging, de ware betekenis van het zogenaamde accident uit zijn kinderjaren onthult.

Ondertussen is moeder voor een derde maal gehuwd. De huisvesting van het nieuwe koppel heeft geen plaats voor Patrick voorzien die daardoor pendelt tussen grootouders en ouders, een situatie waar hij stilzwijgend onder lijdt, opnieuw immers staat hij in de weg. Maar Patrick houdt zijn gedachten voor zich, er is immers ook geen plaats of ruimte om erover te spreken. En aanvankelijk verloopt alles probleemloos. Tot enkele maanden geleden, met het opnieuw verschijnen van de slikproblemen, het school spijbelen, de vage onrust en uiteindelijk het dwangmatig ondervragen van moeder over de dood van vader. Het is duidelijk dat Patrick iets vreest. Zowel het in de buurt van het huis blijven rondhangen i.p.v. naar school te gaan, zijn dwingend bevragen van moeder, als zijn algemene onrust zijn niets anders dan verschijningsvormen van een angst. Maar angst waar voor? Voor welk dreigend gevaar is zijn angst het signaal?
“Ik had zorgen’, laat Patrick in één van de volgende sessies horen. “Ik had zorgen maar zonder eigenlijk goed te weten waarvoor!” Waarmee hij zelf als puber een fenomenologische beschrijving geeft van de angst. Misschien was hij bezorgd om zijn moeder, vertelt hij later. Moeder had immers de laatste tijd een aantal autoaccidenten gehad en was geregeld ziek geweest. Hij was op die ogenblikken dan ook thuis gebleven om moeder te verzorgen, i.p.v. naar school te gaan.- Waarmee hij zichzelf als een betere minnaar ontpopt voor moeder dan zijn stiefvader. Want moeder had de laatste tijd ook meer klachten over stiefvader, die haar niet goed verzorgde, niet genoeg tijd aan haar besteedde, haar verwaarloosde en in de steek liet. Het leek niet zo goed meer te boteren in de relatie. Maar Patrick liet moeder niet in de steek en verzorgde haar als ze ziek was. Wie denkt dat hiermee het schoolspijbelen opgehelderd is, maakt het zichzelf echter al te gemakkelijk. Want wat Patrick ziet verschijnen, is hem van vroeger reeds bekend. Het overlijden van zijn eerste stiefvader was immers ook voorafgegaan door een periode van ruzie tussen moeder en haar partner, door regelmatige ziektes van moeder en vooral ook door verschil lende kleinere accidenten, kort op mekaar. Waarmee Patrick het onbewuste van de moeder ondervraagt en daarin voldoende signalen vindt om ongerust te zijn. Welk doembeeld van de herhaling duikt hier op? “Misschien was ik nog meer ongerust over mijn hond”, vertelt Patrick nog later. Zijn hond was er immers niet zo goed aan toe, hij ging merkbaar achteruit, vertoonde ziekteverschijnselen en zou misschien wel sterven. Dit zou dan reeds de derde zijn, hij had immers al twee honden gehad en die waren allebei gestorven. Voor wie analytisch luistert, zal ondertussen wel al duidelijk geworden zijn wat hier via de metafoor van de hond wordt gezegd. Dit is trouwens een bekend fenomeen in de kliniek. Op het ogen blik dat een onbewuste waarheid op het punt staat gereveleerd te worden maar nog net niet kan gezegd worden, verschijnt een metafoor, wordt door jongeren dan heel vaak iets gezegd over hun huisdier, of over een vriend, een leraar of een lerares waarna kort nadien uiteindelijk de waarheid kan gezegd en als dusdanig herkend worden. Het lijkt een soort laatste redmiddel van de weerstand en tegelijkertijd een hulpmiddel, een laatste toeloop, een soort trampoline om uiteindelijk de definitieve stap te kunnen zetten.

Wat inderdaad bij Patrick gebeurt, want in de daaropvolgende sessies vertelt hij ons over zijn stiefvader met wie er iets aan de hand is. Er is iets veranderd aan zijn stiefvader, vroeger immers was dat een energieke man, voortdurend in de weer, een actieve man die gezien zijn belangrijke, leiding gevende positie in een bedrijf ook een heel druk leven had. Sinds enkele maanden echter spreekt hij niet meer, zit in zijn vrije tijd de hele dag in zijn zetel, ongeïnteresseerd naar T.V. te kijken, heeft alle vroegere activiteiten en hobby’s laten vallen, is volkomen futloos, zit te piekeren en verliest daarbij de belangstelling voor wat rondom hem gebeurt, m.a.w. het beeld van een neerslachtig, depressieve man. Het spookbeeld van de herhaling, de vrees voor een derde zelfmoord waarvoor in de omgeving zoveel bekende signalen aanwezig zijn, maakt meteen duidelijk vanwaar die angst bij Patrick komt.
We besluiten hiermee het klinische materiaal om tot enkele conclusies te komen.

Blijven we hiervoor vooreerst even bij Patrick zelf. Moeder die regelmatig ziek wordt, meerdere accidenten heeft op korte tijd, en stiefvader die plots helemaal verandert, van een actief naar een futloos, depressief man, het zijn voor Patrick allemaal ingrediënten van een gekend scenario, vanuit het verleden te beschouwen als de onheilspellende voor- tekenen van een naderend drama. Redenen te over dus om angstig te zijn. Bovendien gaat Patrick hierin niet vrijuit. Hoewel hij de huidige stiefvader wel een sympathieke man vindt, wordt die positieve relatie overschaduwd door zijn ongenoegen, gezien hij diegene is waardoor Patrick zijn plaats in huis verliest, zowel letterlijk gezien hij bij de grootouders moet gaan slapen, als metaforisch in relatie met moeder met wie hij liefst alleen zou zijn. Een agressie en een onderliggende rivaliteit die in verschillende zaken tot uiting komt. We verwijzen bijvoorbeeld naar wat overdrachtelijk bij ons in de leefgroep verschijnt: het betwisten van de plaats en het gezag van de leider, de sluimerende agressie, het sadistische genoegen aan het zaaien van tweedracht en ruzie. Maar tevens verwijzen we ook naar de manier waarop hij zich de betere toont in het verzorgen van moeder, waarvoor hij zelfs school verzuimt. Tegenover deze onbewuste wensen waarbij hij de stiefvader liefst ziet verdwijnen, verschijnt de angst als signaal wanneer het gevaar voor een derde zelfmoord effectief reëel wordt. De opname in onze instelling krijgt hierdoor voor Patrick een duidelijke functie, als beveiliging. Beveiliging tegen de eigen verlangens, maar ook als een soort alibi. Zoals een misdadiger vrij blijft van alle schuld als hij over een goed alibi beschikt, zo zal Patrick, als er dan toch een drama plaatsgrijpt, er ditmaal in elk geval niet bij betrokken zijn, want hij zit ver uit de buurt. Maar verder ook als een beveiliging tegen zichzelf. Uit de analyse blijkt immers dat Patrick in het verleden op de beide vorige drama’s met enorme schuldgevoelens heeft gereageerd die telkens zijn ontaard in regelrechte zelfmoordpogingen. We verwijzen naar het drinken van het product, tijdens de kinderjaren, met het bijna fatale effect en naar de dreigende verstikking na het overlijden van de eerste stiefvader. Een gevaar dat zich nu opnieuw aandient, getuige het weer verschijnen van de slikklachten. Dat hierbij de orale zone, de mond, de keel, het ademhalingsapparaat telkens centraal staat, houdt ongetwijfeld verband met een identificatie met de echte vader die zich heeft opgehangen.

Voor zijn opname in ons centrum was er ook reeds zoiets als een beveiliging aanwezig in het gedrag van Patrick. Het schoolspijbelen leek o.a. een dergelijke functie te hebben. Als moeder niet ziek was en hij dus niet bij haar bleef om haar te verzorgen, bleef Patrick immers tijdens zijn spijbelen in de buurt van het huis rondcirkelen. Hij was er duidelijk niet gerust in en bleef a.h.w. in de buurt om te controleren, om alsnog een herhaling te kunnen afwenden of voorkomen indien nodig. De gehele problematiek vereist echter nog een andere lectuur waarin we de symptomen van Patrick moeten zien als een ondervraging van het verlangen van de moeder. Wat wil moeder eigenlijk wanneer ze telkens opnieuw huwt met een partner die zich korte tijd later van het leven beneemt? Welk luguber verlangen van de moeder verschijnt daar en waar vindt dit in haar onbewuste zijn oorsprong? We kunnen hierbij niet anders dan verwijzen naar Freud wanneer hij, precies ter illustratie van de herhalingsdwang in Jenseits des Lustprinzips het geval beschrijft van de vrouw waarvan de drie opeenvolgende echtgenoten ziek vallen kort nadat zij hun huwt en daarbij verwijst naar La Jerusalem délivrée van Le Tasse waarin de held Tancrède tot tweemaal toe zijn welbeminde Clorinde vermoordt, zonder het te weten. Die herhaling van het noodlot, de eeuwige terugkeer van hetzelfde in de verhouding van de moeder tot haar mannen wordt in de symptomen van haar kind gereveleerd en in vraag gesteld. Denken we maar aan de manier waarop Patrick een aantal verschijnselen bij de moeder, haar accidenten, haar ziek zijn, terecht ervaart en vertaalt als formaties van het onbewuste en interpreteert als de voorbodes van een nieuwe herhaling. Onuitgesproken houden ze meteen ook de vraag naar de verantwoordelijkheid van de moeder in. Wat is in dit alles haar aandeel, haar verlangen?

Het is van daaruit dan ook begrijpelijk dat zij de symptomen van haar kind niet begrijpt, maar ook niet wil begrijpen. Noch het feit dat het accident absoluut geen accident was, zelfs niet als het zich nog een tweede keer voordoet en een derde keer dreigt te geschieden, noch de samenhang met de zich herhalende zelfmoord en haar relatiepatroon. Zelfs niet als Patrick er haar werkelijk met de neus opduwt door insisterend op de zelfmoord van zijn vader aan te dringen en zo duidelijk te maken welk gevaar er dreigt en waar zijn symptomen de vertaling van zijn. Ze wil er duidelijk niets van weten. Moeder zal dan ook zeer tevreden zijn met het vertoon van het ‘Reuzenhuis’, waar met zoveel klem wordt gewezen op de gevaren van al die producten in huis en hoe men er zich kan tegen beschermen. Hooguit kan ze zich nog schuldig voelen dat ze die producten niet beter verborgen heeft voor haar kind. Voor de rest kan alles worden toegedekt en hoeft er verder niets ondervraagd.

Die ondervraging van het verlangen van de moeder houdt uiteraard nog een ander aspect in dat vooral voor Patrick een luguber en onheilspellend karakter heeft. Want wat is dan zijn plaats dan in het verlangen van de moeder? Partner zijn van de moeder is een dodelijk lot. Als het partner zijn van moeder een zekere zelfmoord betekent, wat betekent dit dan voor zijn lot? Een verschrikkelijk dilemma dat in heel de problematiek van Patrick overduidelijk tevoorschijn komt. Een mannelijke identificatie met de vader impliceert de dood, een identificatie die in zijn eigen herhaalde zelfmoordpogingen tot uiting komt, waar we daarnet reeds naar verwezen. Waarbij de plaatsing in ons centrum voor Patrick evengoed een vlucht is voor de moeder en haar dodelijke betekenis voor Patrick als man. In verschillende opzichten zagen we bij Patrick dan ook een terugdeinzen voor een mannelijke identificatie en een manifest veeleer feminiene opstelling. Vrouw-zijn is veel minder gevaarlijk dan man-zijn, wat zoveel betekent als dood zijn. Wat Patrick in zijn woorden vertaalt als dat moeder een veel betere relatie heeft met zijn zusje, die trouwens ook weinig of geen problemen heeft. Het is lang niet zo bedreigend een meisje te zijn in deze familie waardoor we dan ook een duidelijke verdringing zien van het mannelijke ten voordele van de vrouwelijke identificatietrekken in de uiterlijke verschijning van Patrick.

*
* *

In een huis bevindt zich natuurlijk ook zeer veel materiaal dat voor kinderen levensgevaarlijk kan zijn. Het alaam van vader bijvoorbeeld is zeer in trek bij kinderen maar wordt door het risico op erge verwondingen best zover mogelijk uit hun buurt gehouden. Zo heeft Peter daar ook geen goede herinneringen aan. In een bepaalde sessie duikt immers de herinnering op aan een periode in zijn leven waarin hem het ene na het andere ongeluk overkwam met het werkmateriaal van vader. Eerst verschijnt de herinnering waarop hij zich hard en pijnlijk op de vingers sloeg met vaders hamer en daarop volgend verschillende andere accidenten van gelijke aard, allemaal in een korte tijd op elkaar volgend. Men kan zich bij een dergelijk verhaal tevreden stellen met de pedagogische raad om kinderen niet met dergelijk materiaal te laten omgaan zoals het ‘Reuzenhuis’ bijvoor beeld zou doen. Hiermee gaat men echter aan de ware boodschap van dit verhaal voorbij, want Peter vertelt ons iets helemaal anders dan dit. Het moment waarop die herinneringen verschijnen, is immers lang niet zo toevallig. In de sessies die eraan vooraf gingen, had Peter ons uitvoerig onderhouden over de accidenten die zijn klein broertje bijna overkomen waren door zijn schuld. Zo had hij zijn broertje bijna eens de benen afgemaaid met de elektrische grasmachine. Een andere keer had hij datzelfde broertje bijna een schedelbreuk geklopt door hardhandig de deur dicht te slaan net op het ogenblik dat deze kwam aanrennen. Maar dat was allemaal dat broertje zijn schuld want die kleine kinderen zijn ergerlijk en lopen overal in de weg waar ze niet moeten zijn. Uit het hele verhaal was duidelijk zijn agressie t.a.v. die kleine nieuwkomer verschenen, wiens geboorte een belangrijke rol speelt in Peters problematiek. Dat zijn agressie echter niet zonder schuldgevoelens bleef, blijkt precies uit het feit dat Peter in de volgende sessies over zijn eigen ongelukken begint te spreken die hierdoor hun zelfbestraffende functie onthullen en dus lang niet meer als toevallige accidenten kunnen beschouwd worden. Het wordt nog duidelijker wanneer Peter na verloop van tijd dan zelf ontdekt waar die reeks van ongelukken eigenlijk begonnen was. Het allereerste accident was gebeurd precies op de dag dat hij voor het eerst zijn moeder mocht gaan bezoeken in de kliniek waar ze van zijn klein broertje bevallen was. Bij het binnenkomen in het kliniek had hij zelf zijn vingers tussen de deur gestoken, waarbij een vingernagel later door de dokter moest verwijderd worden. Een verhaal dat voor zich spreekt, tenminste als men er wil naar luisteren. Trouwens het feit dat Peter in de daarop volgende periode met allerhande materiaal van vader begint te werken, is verre van toevallig. Peter, gekwetst in zijn narcisme door de geboorte van het kind, dat bovendien dan nog een kind van de vader is, wil zelf de vader zijn en begint in een identificatie met de vader opvallend met diens materiaal te werken.

Zulliger (Umgang mit dem kindlichen Gewissen, Ernst Klett Verlag, Stuttgart, 1953, pp. 44)
vertelt het verhaal van een elfjarige jongen die zijn seksuele onderzoeksdrang bevredigt bij zijn driejarig zusje aan de hand van allerlei seksuele spelletjes en betastingen. Als dat zelfde zusje enige tijd later sterft aan een ziekte voelt de jongen zich voor die dood verantwoordelijk. Hij schrijft de dood toe aan zijn seksuele handelingen. Hij vervalt in een zware depressie en uit zelfmoordgedachten, die hij ook pars pro toto doorvoert. Hij snijdt zichzelf aan de vleesmolen in huis de rechter wijsvinger af, de schuldige vinger.

*
* *

Elektrische apparaten zijn een ander voorbeeld van voor kinderen zeer gevaarlijke toestellen waar menig accident mee gebeurt. Niet alleen het gevaar voor verwonding maar vooral het elektrocutiegevaar. Het gebeurt niet zelden bij ons in de instelling dat een jongen door zijn geknoei met de elektriciteit een kortsluiting veroorzaakt, met alle gevaren vandien. Zo bijvoorbeeld Jan die bijna een drama veroorzaakt wanneer hij één stuk van een elektrisch snoer dat op de leiding is aangesloten in zijn lavabo legt, met de bedoeling die met water te vullen, en het andere deel verbindt aan de klink van zijn deur in de verwachting dat zijn opvoeder binnenkort die deurklink zal vastnemen. Hij doelt op wraak tegen die opvoeder die hem kort voordien iets had ontzegd. Een wraakneming met een overdrachtelijk karakter want een tijdje terug was hij zwaar ontgoocheld door zijn vader met wie hij op voet van oorlog leefde.

Rudy veroorzaakt op zijn beurt een kortsluiting door het gebruik van een recorder waarvan het snoer stuk blijkt te zijn. Schijnbaar toevallig, maar wanneer we moeten vaststellen dat op enkele dagen tijd verschillende toestellen sneuvelen door zijn toedoen blijkt het lang niet zo toevallig te zijn. Thuis heeft hij een andere recorder stukgemaakt, de adapter van zijn pas gekregen synthesizer is ook al stuk, en nu bij ons de geschiedenis met de recorder en het snoer. De hypothese van het toeval verdwijnt helemaal wanneer er in de volgende sessies over gesproken wordt. Rudy is woedend op zijn vader omdat hij gehoord heeft dat hij volgend jaar op internaat moet in plaats van naar huis te komen. Heel de situatie komt onverwacht, want de relatie tussen Rudy en vader was wonderbaarlijk verbeterd de laatste weken. Rudy was bij ons opgenomen precies omwille van de erg verstoorde relatie met vader die dreigde te ontaarden in fysiek geweld met ernstige gevolgen. Doorheen het verblijf van Rudy bij ons, de tijdelijke verwijdering, de gesprekken met hem en de ouders was die relatie met vader eigenlijk vrij vlug gewijzigd. Vader en zoon hadden elkaar terug gevonden. Een spoedige terugkeer naar huis lag in het verschiet. En dan plots dit. Na enige tijd werd echter duidelijk dat moeder hierin de hand had. Zij was het die Rudy een aantal zaken had ingefluisterd, waaronder de plaatsing op internaat, waarbij ze haar woorden in de mond van vader legde. Waardoor de relatie ogenblikkelijk opnieuw verstoord was. De stoornis in de relatie tussen vader en zoon had in dit gezin een duidelijke functie. De verbetering hierin werd door moeder niet verdragen en als dusdanig dan ook verhinderd of opnieuw teniet gedaan. Om haar eigen neurose symptoomvrij te houden en de relatie met haar man alsnog te behouden, moest Rudy ziek zijn en op voet van oorlog leven met zijn vader. Dit zijn de gevaren van het ouderlijke ‘Reuzenhuis’ waar men in de kliniek met jongeren dagelijks mee te maken krijgt. Tot slot is er natuurlijk nog het grote gevaar voor vuur. Kinderen spelen graag met vuur en een accident is vlug veroorzaakt. Accidenten met dramatische gevolgen zoals huisbranden, gasexplosies en dergelijke komen vaak in de pers en meer dan eens is er een kinderhand in het spel. Zo had Hafid onlangs een gasfles opengedraaid en die open achtergelaten. Gelukkig had zijn vader het na enige tijd opgemerkt, zoniet waren de gevolgen niet te overzien geweest. Dit was eigenlijk maar een bijkomstig gegeven dat door de vader werd aangehaald bij de opname van Hafid, om ons van het onverantwoorde gedrag van zijn zoon te overtuigen. De echte reden waarom vader zijn zoon liet opnemen had eerder te maken met het school spijbelen en enkele gelddiefstallen. Toch kon dit ‘incident’ niet aan onze aandacht ontsnappen, vooral wanneer in onze gesprekken met deze jongen tot uiting kwam dat dit helemaal geen éénmalig, doch wel een zich herhalend gebeuren betrof. Vorig jaar nog waren er bange momenten geweest in het gezin naar aanleiding van zijn gevaarlijk experimenteren met een gasboiler. En nog vroeger was tengevolge van zijn ‘spelen’ met vuur een deel van het huis effectief afgebrand.
Die huisbrand werd verklaard als het gevolg van zijn kinderlijke onvoorzichtigheid maar in onze gesprekken daaromtrent verscheen een andere waarheid. In zijn beschrijving van de situatie vielen een aantal zaken op. Aanvankelijk klonk het verhaal dat Hafid die avond op zijn kamer had doorgebracht en per ongeluk een lucifer, die blijkbaar nog niet gedoofd was, in de vuilbak had gegooid die een tijd later was beginnen branden, met de gekende gevolgen.
Uit het verder spreken bleek dat Hafid niet vrijwillig op zijn kamer zat die avond, zoals hij eerst had beweerd, maar eigenlijk door vader naar zijn kamer was gestuurd. Er waren vrienden voor zijn ouders op bezoek en de volwassenen wilden alleen zijn. Hafid nam het zijn vader bijzonder kwalijk om als een ‘klein kind’ behandeld te worden. Hij was woedend op vader en geleidelijk aan werd duidelijk dat de brandende lucifer absoluut geen toeval was geweest, dan wel een uiting van zijn woede, een vergeldingsmaatregel. Wat slechts kon gezegd worden na een lange omweg over een reeks andere ‘vergeldingsacties’ die Hafid t.o.v. vader had gepleegd in het verleden. Een muurkast was losgerukt en het materiaal erin vernietigd, een bloembak was vanop het ba]kon naar beneden geduwd en alles werd achteraf verklaard als een ‘ongeluk’.

Maar kleine details in het spreken lieten aanvoelen dat het verhaal hiermee nog lang niet ten einde was. De echte woede vond ergens anders zijn oorsprong. Hafid was die avond immers niet zomaar op zijn kamer gebleven zoals vader dat had gewenst. Zoals hij wel vaker deed, was hij ongemerkt naar beneden geslopen om de volwassenen achter de deur ‘af te luisteren’. Een curiositeit die verder in de kuur voortdurend opnieuw zou verschijnen en zijn oorsprong vinden in een seksuele onderzoeksdwang. Hafid had die avond in het gesprek tussen de volwassenen iets gehoord wat hem woedend had gemaakt. Wat dat echter geweest was, was ten prooi gevallen aan de verdringing. Hij kon het zich helemaal niet meer herinneren. In het verder verloop van de kuur kon dit wel gereconstrueerd worden. Zeker wanneer de herhaling van de verschillende vuur- en gasexperimenten in de tijd konden gesitueerd worden en daarbij een in het oog springende samenhang onthulden met de verschillende opeenvolgende zwangerschappen van moeder. Wanneer verder ook nog duidelijk werd dat de brandstichting en de paniek die daardoor ontstond, voor moeder een miskraam tot gevolg had, weten we dat het precies die zwangerschap is die in het gesprek met de vrienden was aangekondigd en de woede van Hafid had veroorzaakt.
De vernielende brandstichting en de dreigende gasexplosies laten zich vertalen als een ware aanslag op de vader. De relatie met zijn vader, die Hafid overigens heel graag zag, werd reeds lange tijd doorkruist door een ongekende agressie, zeker nadat vader, met wie Hafid het grootste deel van zijn kinderjaren alleen had gewoond, huwde met een veel jongere vrouw toen Hafid reeds een puber was. Een vrouw waaraan hij zich heel sterk hechtte, waarbij de liefde trouwens wederkerig was, maar Hafid in een moeilijke en een verdrongen, onbewust rivaliserende positie bracht t.a.v. zijn vader. Verdringing die bij elke nieuwe zwangerschap faalde met de terugkeer van het verdrongene onder de vorm van een manifest symptoom gedrag. Er is uiteraard niet alleen de aanslag op vader die verschijnt in de symptomen. Er is tevens de woede t.a.v. de stiefmoeder in wie hij zich bedrogen voelt, de jaloezie t.a.v. de nieuwkomelingen die hem van een plaats beroven. Maar naast deze agressieve componenten laat zich uit de symptomen een duidelijk seksueel verlangen vertalen. Niet alleen in het brandstichten maar tevens in begeleidende symptomen, waaronder een aantal delinquente feiten zoals diefstal, maar heel in het bijzonder ook een seksueel delict. In dezelfde periode als de brandstichting randt Hafid ook een meisje aan. Een ‘passage l’acte’ die zeer veel verheldert. En onbewust voelt vader ook duidelijk aan wat de onbewuste verlangens van zijn zoon zijn. Vader vermeldt immers een vage angst om zijn zoon weer in huis te nemen en verwijst hierbij vooral naar zijn vrouw. Hij is er niet gerust in, een onrust die hij eigenlijk niet kan thuisbrengen maar die hem er toch toe aanzet zijn vrouw te waarschuwen: mocht er iets gebeuren dan moet ze zich met een mes verdedigen. Ondertussen laat Hafid gedurende zijn verblijf bij ons in de leefgroep, zijn verlangen duidelijk blijken. Na enige tijd werpt hij zich immers met een immense energie op het tekenen. Niet alleen een verborgen talent komt hiermee tot uiting, maar tevens vindt zijn verlangen hiermee de weg van de sublimatie. Gepassioneerd tekent hij baby’s: slapende baby’s, liggende baby’s, kinderhoofdjes enz. ... die hij tijdens de bezoeken ... aan zijn moeder schenkt. Een verdere uitbouw van dit kanaal, via tekenschool of iets dergelijks, vormde dan uiteraard een belangrijk deel van ons advies.
Brandstichting is een frequent voorkomend symptoom bij de jongeren die in ons centrum worden opgenomen. Het gaat daarbij uiteraard nooit om een ‘ongeluk’, ook al verschijnt het soms zo of wordt het door de omgeving als dusdanig geïnterpreteerd. Het is een zo vaak voorkomend fenomeen dat het eigenlijk een onderwerp is dat een aparte studie vereist en ons artikel nu te buiten gaat. Een opvallend detail dat we hierbij nog willen aanhalen en de moeite van een verdere uitwerking zou lonen, is de frequente samenhang van vuur en kledij. Niet zelden immers merken we op dat het kledij is die in brand gestoken wordt, wat dan uit de hand loopt. Het in brand steken wordt dan voorafgegaan door een duidelijk seksuele act waarbij de kledij centraal staat. Bart bijvoorbeeld steekt de lingerie van moeder in brand in de badkamer. Kurt houdt op de zolder verkleedpartijtjes waarna hij de kledij in brand steekt.

*
* *

We hebben vanuit onze klinische ervaring willen reageren tegen die, niet alleen bijzonder simplistische maar bovendien ook erg gevaarlijke manier van omgaan met kinderen en hun ongelukken. Het is onthutsend te moeten vaststellen dat een wetenschapper met al die ervaring, die inderdaad haar wachtkamer gevuld ziet met al die kinderen en hun ongelukken, blijkbaar na zoveel jaren nog steeds niets heeft gezien, noch gehoord. Wanneer men in de kliniek werkt staat men effectief soms versteld hoeveel ongelukken er met kinderen gebeuren. Wanneer men echter luistert, hoort men hoe weinig van deze ongelukken echt ongelukken zijn. We willen ons hier niet ontpoppen als een fervente Groddeck-aanhanger (Het boek van het Es, Amsterdam, de Arbeiderspers, 1978) en elk ongeluk, elke breuk, elke verwonding en elke ziekte op rekening van het ‘ES’ schrijven. Desondanks moeten wij telkens opnieuw vaststellen dat vele van deze ‘ongevallen’ in het spreken gedurende de kuur hun plaats en betekenis krijgen in de geschiedenis van het subject. Alleen door en in het spreken van het subject zelf kan een waarheid verschijnen die beslissend is om uit te maken of een ongeluk al dan niet door het onbewuste is gedetermineerd. Meestal is hiervoor geen ellenlange kuur nodig, op enkele sessies kan bij jongeren, bij wie alles nog niet door verschillende lagen en jarenlange herwerkingen en vervormingen is bedekt en onherkenbaar gemaakt, reeds veel verschijnen waar een geoefend oor veel kan uit horen. Tenminste als men wil luisteren.
De herhaling is hierbij een zelden falende indicatie. Een ongeval, door het onbewuste gedetermineerd, komt nooit alleen. Er zijn er minstens twee en vaak een hele reeks die elkaar opvolgen, waarbij het ene naar het andere verwijst, zoals een betekenaar verwijst naar een andere betekenaar. We hebben die herhalingsreeksen in onze gevalsfragmenten overvloedig geïllustreerd. Dit is meteen ook het lugubere aspect van deze ongevallen. Zij stoppen niet zich te herhalen en worden vaak steeds dramatischer. Een reeks waar slechts een eind aan komt wanneer, wat niet gezegd kon worden zonder ooit op te houden van zich doorheen de breuken, verwondingen, branden enz. ... te zeggen, terug in het woord wordt gebracht en een andere waarheid verschijnt: een gecamoufleerde vergeldingsmaatregel, zoals een aantal van onze gevalsstudies aantonen, een wraakreactie op grond van een ervaren subjectieve vernedering of nederlaag die telkens opnieuw slechts in het register van het oedipale zijn ware oorsprong kan vinden. Heel vaak gaat het bij die ongevallen om allerlei vormen van zelfverwonding of zelfbestraffing op grond van onbewuste schuldgevoelens. Dat gaat van kleine, banale verwondingen, over heel ernstige verminkingen tot daadwerkelijke zelfmoordpogingen.

We willen bij dit laatste trouwens even blijven stilstaan. Na een aantal jaren ervaring moeten wij vaststellen dat zelfmoordpogingen bij jonge kinderen een heel frequent voorkomend fenomeen is. Met de daarbij horende vaststelling dat dit als dusdanig maar heel zelden wordt erkend en gediagnosticeerd. Men lijkt er blind voor te zijn. Zelden of nooit vinden wij in vroegere verslagen uit de kinderjaren van de pubers en adolescenten die in onze instelling komen het woord zelfmoord of zelfmoordpoging terug, laat staan de diagnose. En dit terwijl het soms onmiskenbaar is. Het wordt niet gezien, noch erkend, zowel door de ouders zelf als door ver schillende deskundigen die het kind in begeleiding hadden of hebben. Bovendien moeten we ervaren dat wanneer we zelf deze diagnose of interpretatie stellen, daarbij telkens opnieuw door de toehoorders worden onthaald op een, uit eerbied vaak verzwegen maar juist daardoor nog duidelijker wordend ongeloof, of minstens een algemeen vaag onbehagen. Het wordt dus niet alleen niet erkend maar bovendien wordt er ook liever over gezwegen. Men wil ook daar liefst niets van weten en de amnesie in stand houden. Wat nog steeds dezelfde reactie is als, nu al bijna een eeuw geleden, de manier waarop Freud zijn ontdekking van de infantiele seksualiteit werd onthaald. Seksualiteit en dood, ze worden beiden ontkend bij het kind.
Zoals gezegd, alleen door en in het spreken van het kind kan een waarheid omtrent die ongevallen verschijnen, wanneer men ze als talige fenomenen beschouwt. Waarbij men het onderscheid tussen de verschillende registers van het Reële, het Symbolische en het Imaginaire niet mag verwaarlozen. De inspirator van het ‘Reuzenhuis’ lijkt ervan overtuigd dat, wil ze iets van die kinderwereld onthullen, zij daarvoor moet ingrijpen in de realiteit en daar allerlei reële vervormingen moet aanbrengen. Zo bouwt ze dus een ‘Reuzenhuis’ waarin alle afmetingen worden veranderd. Ze verliest daarbij uit het oog dat, wil men toegang krijgen tot de wereld van het onbewuste, dit alleen maar kan door de talige vervormingen die verschijnen in het spreken van het kind, het talige spel van metonymie en metafoor in het register van het Symbolische, waarlangs de ongelukken spreken en hun waarheid vertellen.
Dat die waarheid het kind zelf soms ver overschrijdt en het verhaal van de ouders vertelt, eventueel van verschillende generaties is hopelijk vol doende duidelijk gemaakt in de klinische fragmenten. Ouders hebben dan ook alle redenen om het onbewuste, subjectieve karakter van de ongeluk ken van hun kind niet te zien. Niet zelden stellen zij immers hun geschiedenis, hun verlangen in vraag. In het bijzonder dan steeds opnieuw wat eruit weggelaten of weggemoffeld is geworden. In die zin is heel die voorlichtingscampagne met dat ‘Reuzenhuis’ een ergerlijke en tevens gevaarlijke bedoening. Het dient alleen en uitsluitend een collectieve weerstand, een collectief ignoreren. Ouders kunnen weer gerust zijn, schuldgevoelens kunnen gesust worden, een waarheid blijft veilig opgeborgen en er hoeft niets bevraagd te worden. Hooguit kan iedereen plichtsbewust zijn huis wat veiliger maken en het minste wat we kunnen hopen is dat de faalhandelingen die hierbij optreden een opening zouden vormen waarlangs iets anders opnieuw zou kunnen verschijnen.
Als de voorstelling van het ‘Reuzenhuis’ bovendien ook nog het pragmatisch doel heeft om als preventieve voorlichtingscampagne ‘kostenbesparend’ te werken, dan hoop ik dat uit mijn tekst voldoende gebleken is dat dit doel absoluut niet zal bereikt worden. Integendeel. De herhaling wordt geenszins doorbroken maar precies door dit collectief ignoreren genoodzaakt zich verder te zetten, wat inderdaad voor de staat een zware kost is. Een zekere kennis van het analytisch discours daartegenover, de mogelijkheid tot luisteren en het als dusdanig vlug onderkennen van die ‘ongevallen’ waar het onbewuste spreekt, zou ons inziens heel wat meer kosten besparen. Cynisch genoeg wordt juist in dergelijke kringen steeds gesteld dat psychoanalyse ... duur is!
Zinvoller ware misschien geweest dat de pediater zich de vraag had gesteld waar haar schuldgevoelens, waardoor zij “overmand raakte bij de confrontatie met de eindeloze reeks breuken, brandwonden, gevallen van elektrocutie en andere vormen van onheil die elke dag haar wachtkamer vulden! ‘, hun oorsprong vonden. Misschien door die ‘andere vormen van onheil’, zoals het onbewuste en zijn waarheid, waar ze in elk geval niets wil van weten?

2008-05-02T12:47:00.005+02:00

Voorwoord door Albert Jacquard*
bij het boek door het Collectief
“Pas de zéro de conduite pour l’enfant de trois ans”

Onze maatschappij begaat een zware misstap als ze zich laat verleiden door vooropgestelde ideeën die als vanzelfsprekend beschouwd en kritiekloos rondgebazuind worden.
De meest evidente consensus, zo zegt men althans, is die betreffende de veiligheid. Als men de opiniepeilingen zou geloven, denken de burgers alleen daar nog aan. In wezen gaat het om het evenwicht tussen de overmaat aan orde en de overmaat aan wanorde, een evenwicht dat onophoudelijk instabiel is en waarvoor geen mirakelremedie bestaat. Vandaag de dag heeft vooral de orde een goede faam en deze obsessie leidt tot initiatieven die ontzettend gevaarlijk kunnen blijken. Dit is het geval voor het wetsontwerp over de preventie van de delinquentie dat vooral steunt op een deskundig rapport van het INSERM over de gedragsstoornissen bij kinderen. Dit rapport pleit ervoor om zo vroeg mogelijk bij kinderen de tendens te detecteren tot een parcours dat hen naar de delinquentie voert. Eenmaal deze detectie verricht is, zullen de risido-individuen (men durft hen nog geen “schuldigen” noemen) medisch behandeld worden om hun afwijking te vermijden.
Wie Aldous Huxley’s roman Brave New World gelezen heeft, begrijpt dat de verbeelding van deze auteur het risico loopt binnenkort door de werkelijkheid te worden achterhaald: een maatschappij waar iedereen gedefinieerd, gecatalogeerd en genormeerd zal worden. Waar het concept zelf van de autonome persoon, die in staat is zijn vrijheid uit te oefenen, zal verdwenen zijn.

Dit opduiken van oude deterministische theorieën over het gedrag herinnert me aan de discussies in het begin van de jaren 1980 over nature en nurture, dit wil in pedante bewoordingen zeggen: het probleem van de voorbeschikking van het avontuur van ieder mens. Om een schijn van wetenschappelijkheid aan hun theorie te verlenen wapperden de aanhangers van het aangeboren-zijn met statistieken die toonden dat de kennis van de karakteristieken van een vijfjarig kind toeliet te voorspellen hoe hij op zijn achttiende zou zijn. Een kinderpsychiater besloot daaruit dat jonge leerlingen met een IQ onder de 120 het niveau van hoger middelbaar onderwijs nooit zouden halen en dat men hen dan maar best naar een kort curriculum diende te oriënteren, wat hun een mislukking zou besparen en meteen het hoger middelbaar onderwijs zou ontlasten. Deze redenering lijkt feilloos; zij overtuigt en nochtans berust ze op een logische fout. Zij berust immers op het geloof in een causaliteit terwijl er slechts een correlatie voorhanden is. Laten we dit met een voorbeeld illustreren. Stel aan mensen die je ontmoet twee ietwat indiscrete vragen: hoeveel huur betaalt u? Hoeveel dagen hebt u met wintersport doorgebracht? Verzamel de antwoorden. U zult hoogstwaarschijnlijk vaststellen dat de bewoners van rijke buurten met een hoge huur langer in de bergen hebben vertoefd dan die uit de voorsteden. De twee variabelen, de huurprijs en de lengte van de wintersportvakantie zijn nauw gecorreleerd. Moet men daar uit besluiten dat het verhogen van de huur van sociale woningen de huurders een langere wintersportvakantie zou opleveren? Uiteraard niet; de correlatie betekent geenszins dat de ene variabele causaal met de andere verbonden is, zij betekent alleen dat beide het gevolg zijn van een gemeenschappelijke oorzaak, in dit geval het maandelijkse inkomen.

Maar keren we terug naar het deskundige rapport van het INSERM; dit toont misschien dat kinderen die in de kleuterschool weinig volgzaam zijn, weinig zelfbeheersing tonen of agressief zijn, vijftien jaar later bij de delinquenten terug te vinden zijn, maar dit betekent in geen geval dat de oorzaak
van die delinquentie zich in henzelf bevindt, dat zij het gevolg is van hun aard en dat medische behandelingen van stimulerende of regulerende aard hun moeten worden opgelegd. Deze correlatie kan immers het gevolg zijn van een massa oorzaken waarvan de meeste deel uitmaken van hun familiaal of sociaal avontuur en niets te maken hebben met hun aard. Maar boven alles betekent die poging tot definiëren van de persoonlijkheid van jonge kinderen een ware opsluiting; zij zullen definitief gecatalogeerd worden, objecten geworden zijn van de eerste de beste zielenknijper die zij tot hun ongeluk in de kleuterschool zullen ontmoet hebben. In het ergste geval vindt men in dit onderzoek de poging terug in elk mens slechts het eindresultaat te zien van de informatie die hij bij de bevruchting heeft meegekregen. Deze hypothese van het “alles is genetisch” staat lijnrecht tegenover de visie van de genetici die zich bewust zijn van de armoede van deze oorspronkelijke uitrusting; zij omvat slechts enkele tienduizenden genen daar waar de beschrijving van het centrale zenuwstelsel een hoeveelheid informatie vereist die duizenden keren groter is. In essentie gaat het om informatie die opgeslagen is gedurende het hele proces dat zich van de bevruchting af ontwikkelt en slechts met het einde van het leven ophoudt.

Laten we niet vergeten dat een menselijk wezen voortdurend in wording is; het opsluiten in een definitie, geformuleerd in de kleuterschool of later, is het verraad van zijn vrijheid te worden wie hij kiest te zijn.

* Vertaling: Hubert Van Hoorde

Antigones Pharmakon, Stefan Hertmans

2008-05-02T10:57:00.009+02:00

Stefan Hertmans was zo vriendelijk ons de toestemming te verlenen om hier de tekst te hernemen die hij schreef voor het Forumpsy in Londen, op 21-22 mei 2005, tegen de om zich heen grijpende ideologie van de evaluatie, die, in het veld van de psychotherapie, wel moet leiden tot het monopolie van de gedragstherapie. Deze tekst werd gepubliceerd in iNWiT. Tijdschrift voor Psychoanalyse van de NLS, 2006, 1, pp. 291-293. Stefan Hertmans liet ons weten dat hij ons ook "met deze zeer gerechtvaardigde meeting over een brandend actueel onderwerp alle goeds toewenst".

Antigones Pharmakon

Stefan Hertmans

De agrapta nomima of ongeschreven wetten die Antigone zegt te verdedigen tegen de rationele wereld van de heerser Kreoon, zijn het symbool voor de herinnering aan een omgang met mensen en hun waarden, die zich nooit volledig in een codex zal laten vatten. Antigones Nee tegen een wereld die slechts de officiële versie van de feiten huldigt, is een weigering van de schematische mens, van de voorspelbare mens, van de mens die kan gevat worden in wetten van casuïstiek, determinisme en causaliteit. Haar verzet geldt een wereld die het bestaan opvat als een mechanische ketting van acties en reacties; wat ze verdedigt, is een samenleving waarin de plaats van het ongeschreven woord, het woord van de intimiteit en de nuance, niet wordt verdrongen ten voordele van een vals universalisme. Indien Antigone nu zou leven, zou ze zich ook verzetten tegen een samenleving die een neo-darwinisme huldigt dat de mens versmalt tot een samenspel van genen, scheikundige reacties en schematische psychosomatiek. Met haar besef, dat de mens niet samenvalt met de wetten die hem determineren – dat zijn levensgevoel, zijn complexiteit en zijn lijden aan het bestaan niet te reduceren vallen tot een codex, dus ook niet tot een geneeskundige – betuigt Antigone eer aan de inzichten van de ontologie. Omdat zij weet heeft van de onbeschrijfbaarheid van wat er wérkelijk toe doet in het menselijk bestaan, getuigt zij ook van haar besef dat er een kloof is die ons onophoudelijk scheidt van het bestaan dat we leven; getuigt ze van een tragische opvatting van de existentie, waarin de kern van onze verbondenheid met anderen en met onszelf altijd zal blijven ontsnappen. Precies omdat zij deze ontologische differentie begrijpt, omdat zij tegen Kreoons wereldorde in, begrijpt dat de agrapta nomima het werkelijke leven van de mensen beheerst, blijft zij haar Nee herhalen tot in de dood. Antigone gelooft niet in de makkelijke, spectaculaire catharsis die de rationele wereldorde haar voorschotelt als een makkelijk wisselgeld waarmee men een Hegeliaanse Aufhebung afkoopt; zij gelooft niet dat de ruil-zonder-rest mogelijk is, ze heeft weet van de onoplosbaarheid van de menselijke inzet en trapt niet in de val van de afkoopbare oplossing. Juist omdat ze ‘nee’ blijft zeggen, houdt ze de Logos in stand; juist omdat ze weigert te onderhandelen met het voluntarisme dat ons wijsmaakt dat de existentiële schuld afkoopbaar is, blijft ze het eindeloze spreken huldigen. Haar weigering is de extreme affirmatie van het bestaan als oninruilbare waarde. Antigone kan daarom gelden als een ver icoon van de psychoanalyse, begrepen als niet afsluitbare dialoog omtrent de ontologische differentie die mensen in de greep houdt, en waaruit geen chemische, medische of wat dan ook voor determineerbare catharsis of ontsnapping mogelijk is.
Zij huldigt de ongeschreven wet die zegt dat men het niet kan zeggen en het daarom moet blijven herhalen; zij huldigt de ongeschreven wet die zegt dat het 'nee' tegen de voorgeschreven oplossing en de opportunistische ruil de plicht is van eenieder die begrijpt waar het leven en de verbondenheid om draaien; zij weet dat de schematische oplossing de mensen niet geneest van wat hun herinnering en hun intuïtie hen vertellen; zij staat kortom symbool voor de hedendaagse weigering om het gesprek in te ruilen voor een pil. Wie de Logos van de analysant tegenover de analist op medische wijze begrijpt, ontgaat de ontologische diepte van de onmogelijke ruil; ontgaat ook de 'onmogelijke' positie van de analyticus, die niet kan ingeruild worden voor die van een alwetende genezer. Wie het 'behandelen' van de existentiële wonde reduceert tot een medisch probleem, en ook op die manier toelaat dat de regeerders als hedendaagse Kreoons de existentie reduceren tot een schematische ruil, zweert samen met een wereldbestel waarin de waarheid van de ontologie steeds meer verdrongen raakt door mechanistische illusies, en heeft reeds de ongeschreven wetten verraden, die de mens specifiek tot mens maken. Het verzet tegen de officiële medicalisering van het belangrijkste gesprek dat een mens kan voeren, is daarom een 'Nee' zoals Antigone dat begreep: dat men aan de pijnlijke onoplosbaarheid moet refereren, als men het menselijk bestaan in zijn volledige inzet wil verdedigen. Het Pharmakon dat Antigone voorstelt, past niet in allopatische wetten; het is onderdeel van het wezen van het menselijk bestaan; dit pharmakon valt samen met de wetten van de nooit helemaal uitspreekbare Logos; het is het pharmakon dat bij uitstek het anti-pharmakon betekent.

© Stefan Hertmans, april 2005

2008-04-30T01:46:00.017+02:00

In deze bijdrage vertrekt Lieven Jonckheere van het onderscheid dat heden, binnen het Human Resource Management, gemaakt wordt tussen twee types van evaluatie. Van het eerste type, de evaluatie die controleert, zijn de impasses heden voldoende bekend. Lieven Jonckheere toont hier echter dat ook het tweede type, de groeigerichte evaluatie, niet zonder gevaren is van het moment dat ze tot een ideologie ontaardt, volgens het motto "alles en iedereen kan beter". Deze tekst werd eerder al gepubliceerd in Cultuurcahiers van de Hogeschool Gent, VIII, 2005, pp. 113-130.

De gevaren van de evaluatie

Lieven Jonckheere[1]

dood van de filosofie
als 'verlangen om de waarheid te weten'

De waarheid, willen wij de waarheid weten? Er is een tijd geweest dat we in elk geval oprecht ons best deden om te doen alsof. Dat was de tijd van de filos van de sofia, de amateur of liefhebber van een bepaalde vorm van weten die enerzijds gebaseerd is op levenservaring, die dus een bepaalde vorm van levenswijsheid is, maar die anderzijds ook niet zonder relatie tot de waarheid zou zijn. Eeuwen en eeuwen leek de mens gedreven door een verlangen om te weten, om iets van de waarheid te weten.
Die filosofische tijd is voorbij. Na Wereldoorlog Twee werd immers duidelijk dat we al die tijd niets hadden willen weten van iets dat geen naam heeft en dat dan ook op de meest uiteenlopende wijzen benoemd is geworden als het pseudo-wetenschappelijk experiment van de Endlösung of de finale oplossing, het pseudo-religieuze ritueel van de holocaust of het brandoffer en de compleet zinloze catastrofe van de shoah of de vernietiging, waarvan een volk, het Joodse, respectievelijk het object, het slachtoffer en de materie is geworden. Dat de filosofie daarvoor geen verklaring klaar had, daarvoor geen troost bood en daarover niets zinnig te zeggen had, is wel eens geïnterpreteerd geworden als het teken van haar dood. Als God al dood was, dan lijkt met de shoah ook de filosoof gestorven.

geboorte van de evaluatie als
'verlangen om het genot te meten'

Heden kan de waarheid ons gestolen worden. Wat ons in plaats daarvan van langsom meer in zijn greep lijkt te krijgen, is het genot. En dus richt het verlangen om te weten zich daarop. Wij verlangen niet meer om iets van de waarheid te weten, die filosofische illusie zijn wij kwijt; wel verlangen wij om alles te weten over het genot, een nieuwe illusie, met misschien nog gevaarlijker gevolgen.
Het genot, wat is dat? In eerste instantie roept het woord iets idyllisch op, iets van rust; daaronder sluimert echter altijd iets duister en onvatbaar, iets kwaadaardig en glibberig, iets van een nachtmerrie.

Nemen we het voorbeeld van de shoah. Nadat we daarover zestig jaar lang zo goed als niets hebben willen/mogen/kunnen weten, neemt de mediatisering daarvan de laatste tijd dergelijke proporties aan dat het erop lijkt dat we eindelijk klaar zijn om de waarheid, over de feiten, te willen weten en om daaruit dan lessen te trekken. Maar is dat wel zo?
Dat de shoah plots zo mediageniek blijkt te zijn, lijkt mij eerder tegemoet te komen aan dat nieuw verlangen om alles te weten over het genot van al wie daar toen bij betrokken waren: daders en slachtoffers, maar vooral ook de koren die maar bleven herhalen dat ze 'het' niet hebben geweten. Waarom hebben de enen het gedaan, waarom hebben de anderen zich laten doen, waarom heeft men van alle kanten gedaan alsof men niets wist? Zoals bij kinderen vist ook hier het repetitieve, door geen antwoord bevredigbare 'waarom?' naar een duistere oorzaak die mensen doet doen wat ze niet willen en niet toestaat van te doen wat ze wel willen – het viseert een vorm van genot die sterker is dan onszelf. Welk duivels obsceen genot, welk miezerig klein genot, welk oeroud vergeten genot, welk nog onbekend nieuw genot heeft de verschillende partijen doen samenklitten op dat breekpunt in de geschiedenis? Dat is wat doet kijken naar en wegkijken van de shoah.
Iets vergelijkbaar lijkt mee te spelen bij de waarheidscommissie in Zuid-Afrika. De lezing in Studium Generale daarover heb ik jammer genoeg moeten missen. Ik herinner mij echter wel een tv-documentaire daarover, enige jaren geleden. Daarin schemerde door dat ook die waarheidscommissie uiteindelijk niet draaide rond de bekentenis van "de waarheid en niets dan de waarheid" – een juridische waarheid die nooit iets anders kan zijn dan de waarheid van de verschillende elkaar tegensprekende verhalen over wat er echt gebeurd zou zijn, het is nooit de waarheid van de feiten zelf, feiten spreken nooit voor zich – reden waarom ik die waarheid een 'symbolische constructie' noem. Het kritieke punt, waar de verschillende partijen maar niet met hun verstand bij konden en waarover ze dus allemaal even hevig verlangden om alles te weten, was dus niet die waarheid maar iets van de orde van het genot. Hoe meer in de feitelijke details werd getreden, hoe onbegrijpelijker de verhalen werden en hoe minder men zich daarin kon inleven – maar meteen ook: hoe groter ieders verlangen om dat wel te doen, om alles te weten over wat de verschillende partijen eigenlijk had gedreven en verbonden, over dat duistere genot dat blijkbaar sterker was dan henzelf.
Uiteindelijk reveleerde de waarheidscommissie vooral hoezeer mensen verteerd kunnen worden door het verlangen om alles te weten over een genot dat onmogelijk te vatten valt, en ook hoe onmogelijk het uiteindelijk is om zich daarmee te verzoenen – reden waarom ik dat een 'brok reële' noem. Met de symbolische waarheid van de verhalen over wat er 'echt gebeurd' is, valt soms nog te leven; met het reële van het genot van de verschillende partijen is dat al heel wat moeilijker.

Vandaag zal ik het echter niet hebben over de shoah of waarheidscommissies, maar over de evaluatie. De eerste vraag is uiteraard wat zo een saaie bedoening als de evaluatie in hemelsnaam te maken kan hebben met het verlangen om alles te weten over het genot, zoals dat op redelijk ergerlijke wijze tot uiting komt in de mediabelangstelling voor de shoah en op absoluut dramatische wijze in waarheidscommissies over de schending van mensenrechten? Mijn stelling is inderdaad dat ook de evaluatie in eerste instantie een poging is om alles te weten over het genot, maar dan wel een hyperbeschaafde, wetenschappelijk lijkende poging, waarbij men dat genot systematisch gaat meten. Eenmaal dat genot gemeten en geweten poogt men het te beheersen door het te becijferen. Gehuld in dat pseudo-wetenschappelijk kleedje van de statistiek is de evaluatie heden zelfs op weg om een der belangrijkste kenmerken van onze postmoderne beschaving te worden. In een bepaald opzicht kunnen we ze bestempelen als een symptoom, maar dan wel eentje dat alles in huis heeft om zich op te werken tot een nieuwe culturele institutie, naast de traditionele instituties van kunst, wetenschap en religie. Zal de evaluatie slagen waar de filosofie faalde? Wordt zij haar opvolgster? Mogen we weldra roepen: "De filosofie of het verlangen om iets van de waarheid te weten is dood; leve de evaluatie of het verlangen om alles te weten over het genot!"?

psychoanalyse en andere 'onmogelijke beroepen'
niet alles is evalueerbaar op dezelfde wijze

Heden worden we allemaal geëvalueerd in al wat we doen. Dat is een feit. Tot voor kort bekeek ik dat hele gedoe op afstandelijke wijze, met een ironisch oog – de evaluatie kon mij en wat ik deed niet echt raken. Tot mij plots geruchten ter ore kwamen over een op til zijnde evaluatie van wat men met een vage term 'de psychotherapieën' noemt, waaronder dan meteen ook de psychoanalyse zou vallen. In het spoor van de affaire Dutroux, omwille van het gevaar van charlatanisme en sektevorming[2], moest ook daarin maar eens klaarheid worden geschapen, in het belang van de consument.
Het principe van de evaluatie van psychotherapieën lijkt eenvoudig. Men vertrekt van een diagnose van psychische problemen of symptomen in termen van observeerbare gedragsstoornissen (disorders of behavior) – dat moet toelaten om die stoornissen te klasseren volgens de principes van de DSM-IV.[3] Eenmaal een complex vertakt psychisch probleem gereduceerd tot een eenvoudige, klasseerbare gedragsstoornis (of eventueel een combinatie daarvan), kan men beginnen dromen om al wat men psychotherapeutisch noemt terzelfder tijd langs twee kanten te evalueren.
Om te beginnen moet geëvalueerd worden hoe groot de kans is dat deze of gene gedragsstoornis kan rechtgetrokken worden door deze of gene vorm van psychotherapie. Deze indicatie of metafoor – in de zin van 'deze therapie voor deze stoornis' – moet gebeuren vanuit een derde, objectief genoemd punt, dat buiten elke specifieke psychotherapie valt, en dat slechts de geneeskunde zou kunnen zijn, die in dit geval vertegenwoordigd wordt door de psychiater. Volgens de Belgische wet is de geneesheer trouwens nog altijd de enige die de titel 'therapeut' mag voeren, wat betekent dat alle vormen van therapie, inclusief de psy-therapieën, eigenlijk zijn privilege zijn. Wie zich 'psychotherapeut' noemt zonder medische opleiding bezondigt zich in feite aan onwettige uitoefening van de geneeskunst.[4] Hoe dat ook zij, men lijkt te willen vermijden dat we bij het begin onze eigen therapeut zouden kiezen en op het einde onze eigen woorden. Alsof men redeneert: Uw symptoom heeft U niet zelf gekozen, het is een ziekte die U overviel, en dus moet U ook niet Uw therapie zelf kiezen. Of de keuze van Uw symptoom is in elk geval zo verkeerd, dat men er meteen vanuit gaat dat U ook wel de verkeerde therapie zal kiezen. De psychoanalyse redeneert omgekeerd: het is juist omdat ze er van uitgaat dat wij ons symptoom wel zelf hebben gekozen – en niet eens zo slecht, vermits we daarin blijk geven van enig savoir faire met het reële van het genot –, het is juist daarom dat het zo belangrijk is dat een analyticus vrij kan gekozen worden.
Anderzijds moet ook geëvalueerd worden of de aangewezen psychotherapie haar beloften heeft ingelost, in welke mate ze orde op zaken heeft gesteld in het gedrag. Heeft ze voldoende duidelijke, dit is voldoende duidelijk meetbare gedragsresultaten geboekt – en dat liefst op zo kort mogelijke termijn, efficiency dus of het behalen van een maximaal effect met een minimum aan kosten of verlies. Dit tweede luik, van de evaluatie van de resultaten, laat de geneeskunde graag over aan de algemene psychologie, die men momenteel volop bezig is met smeden binnen de universiteit. Dat is dan vooral een kwestie van vragenlijsten en statistieken. Vragenlijsten vereisen dat we op het einde van een psychotherapie bereid zijn, of in staat, om onszelf compleet te aliëneren in de woorden van een Ander die alles kan benoemen. Alsof men wil vermijden dat we op het einde van een psychotherapie zouden geconfronteerd worden met het gat in het weten over onszelf, met de verplichting om daar iets uit te vinden, om de taal of het gegeven weten te forceren. Van die statistieken zei Churchill ooit dat hij er slechts vertrouwen in had in de mate dat hij ze persoonlijk had vervalst.

Een aantal vormen van psychotherapie leent zich nu inderdaad tot dergelijke reductionistische gedragsmatige en vervalsende statistische evaluatie van indicaties en resultaten. Dat is bij uitstek het geval voor het behaviorisme en de daardoor geïnspireerde gedragstherapie, zowel in haar pure vorm als in haar combinatie met het cognitivisme (de zelfhypnose van het positief denken). Van die gedragstherapie kan men zich echter afvragen of het daarbij eigenlijk nog wel om 'psychotherapie' in de eigenlijke zin van het woord gaat. Om te beginnen verwerpt ze zelf al expliciet de 'psy' factor, ze werkt enkel op waarneembaar gedrag. Maar gaat het hier überhaupt nog om iets als 'therapie'? Of mogen we meteen radicaal stellen dat het behaviorisme niet leidt tot enige vorm van therapie, maar tot een permanente vorm van evaluatie, evaluatie van het gedrag? Omgekeerd zouden we ook kunnen stellen dat het behaviorisme slechts één therapeutische techniek kent, en dat is de permanente evaluatie. Daaruit vloeit dan voort dat ze zich op quasi 'natuurlijke' wijze leent tot de evaluatie: gedragstherapie is evaluatie voor, tijdens en na. De horizon van de gedragstherapie is dan ook de expliciet toegegeven totalitaire sociale utopie van de preventie van elk probleem, 'psy' of ander, via een permanente evaluatie – die elke vorm van therapie, 'psy' of andere, overbodig zou maken.
Psychoanalyse is iets anders. In haar therapeutische toepassing vormt ze allesbehalve een permanente evaluatie van het subject en zijn symptomen. Bijgevolg leent ze zich ook niet op 'natuurlijke' wijze tot de externe evaluatie van haar ingang en uitgang: er is geen continuïteit met de evaluatie van haar indicaties door het meesterdiscours van de medische diagnostiek en evaluatie van haar resultaten door het universitaire discours van de psychologische statistiek. Mijns inziens zal de psychoanalyse slechts evalueerbaar zijn binnen het heersende medisch-statistische Procrustesbed, als ze haar eigenheid verloochent en dus geen psychoanalyse meer is. Ieder analyticus staat voor de keuze: ofwel maakt hij van de psychoanalyse totaal iets anders dan ze is, wordt ze een vorm van therapie als alle andere, een vorm van gedragstherapie, en wordt ze als dusdanig evalueerbaar – ofwel laat men de verschillende psychoanalytische gemeenschappen de verantwoordelijkheid om een onuitgegeven vorm van evaluatie uit te vinden die rekening houdt met de specificiteit van haar object, middelen en ervaring.
Op dat punt heeft de psychoanalyse misschien zelfs een voorbeeldfunctie, zoals dat heden heet, voor twee andere 'praktijken' van het subject, die door Freud ooit samen met het Kurieren (therapie) bestempeld werden als 'onmogelijke beroepen', namelijk Erziehen (opvoeding) en Regieren (politiek). In de mate dat ook opvoeding en politiek ons raken in het reële van ons genot en zich dus niet beperken tot een loutere beïnvloeding van ons gedrag, zijn zij evenmin als de psychoanalyse evalueerbaar in hun kern. Als docent aan de Hogeschool Gent stel ik inderdaad vast dat ook in het onderwijs het besef groeit dat we voor de keuze staan: ofwel de eigenheid van het onderwijs laten schieten teneinde dat volledig evalueerbaar te maken – ofwel het onderwijs de verantwoordelijkheid laten om zijn eigen evaluatie uit te vinden, die dan gelijk hoe in het teken zal moeten staan van het behoud van 'de oorzaak van de overdracht van leerlingen op leraars'. Maar ook de hedendaagse politicus lijkt af te stevenen op een vergelijkbare keuze: zijn act laten afhangen van een permanente kwantitatieve evaluatie door de publieke opinie of de administraties – of zijn verantwoordelijkheid nemen, vanuit iets als een eigen verlangen.[5]

HRM en twee paradigma's van evaluatie

Het is dus in eerste instantie omdat ik mij daardoor plots bedreigd heb gevoeld in mijn bestaansrecht als psychoanalyticus, dat ik mij ben gaan interesseren voor de evaluatie. Merkwaardig genoeg ben ik mij ook slechts op dat moment bewust geworden dat ik mij daarmee eigenlijk al een hele tijd bezig hield, maar dan op quasi-filosofische wijze, dus zonder daardoor gegrepen te zijn. Als houder van het universitaire diploma van doctor in de psychologie geef ik alle zogenaamd 'psychologische vakken' in het Departement Handelswetenschappen en Bestuurskunde van de Hogeschool Gent. In de marge daarvan draai ik ook al heel wat jaartjes mee in cursussen Human Resource Management. Het is inderdaad in dat kader dat ik voor het eerst kennis heb gemaakt met de evaluatie.
Wat is Human Resource Management of HRM?[6] Dat is een poging om een integrerend kader te scheppen voor vijf activiteiten die nodig lijken, opdat een groep mensen een tijdlang zou kunnen samenwerken. Ik som ze snel even op: Rekrutering & Selectie (heden vaak ook een kwestie van Ontslag & Outplacement); Vorming, Training & Opleiding; Veiligheid & Gezondheid (stress bijvoorbeeld); Sociale Relaties (onderhandelingen met vakbonden); en tenslotte dus ook Evaluatie & Beloning.
Ik beperk mij hier tot de evaluatie. Het HRM-discours onderscheidt doorgaans twee wijzen van evalueren, twee paradigma's terzake. Enerzijds is er de klassieke evaluatie, die niet veel meer is dan een vorm van controle van de output, van de kwantiteit en kwaliteit van de productie of de diensten. In principe gebeurt deze controle in functie van een billijke vergoeding (loon naar werk). Anderzijds is er de hedendaagse evaluatie. Deze is niet meer direct gericht op de groei van de productie, maar op die van ons Self, ze wil de zelfontplooiing bevorderen – voor een mens zou dit immers de grootste belonende, motiverende waarde hebben. Vroeger wou men de productie doen groeien via controle, nu wil men ons doen groeien als persoon maar dan via een andersoortige evaluatie. Daarover straks meer, maar toch eerst iets over die controle.

McDonaldization als terugkeer van industriële controle

Controle zou voorbijgestreefd zijn. "Wij willen U niet meer controleren!", verkondigt het HRM luide. Desondanks moeten we vaststellen dat de controle nog lang niet haar laatste woord heeft gesproken. Wat is echter die controle, vanwaar komt ze? Controle vormde de hoeksteen van de zogenaamde 'moderne' of 'industriële' maatschappij, die grosso modo de Westerse maatschappij is van voor de twee wereldoorlogen. Na die wereldoorlogen zijn we een tijdperk ingetreden dat we 'postmodern' of 'postindustrieel' noemen, omdat nog altijd niet duidelijk is in welke tijd we eigenlijk leven. Wel is duidelijk dat een van de meest opvallende en merkwaardige kenmerken van onze tijd, een symptoom van de postmoderne tijd, bestaat uit de massale, oncontroleerbare en cynische terugkeer van moderne fenomenen, zoals bijvoorbeeld de controle.
Deze vormt inderdaad de harde kern van het fenomeen waarvoor de Amerikaanse socioloog George Ritzer in 1992 de nieuwe betekenaar McDonaldization uitvond.[7] Heden weet een kind dat McDonald's staat voor de rationele organisatie van het voederen van mensenmassa's. Die rationele organisatie bestaat in de maximalisatie van de efficiency, de calculability (berekenbaarheid), predictability (voorspelbaarheid) en vooral control, teneinde de klant of consument een minimale standaardkwaliteit te garanderen van zowel het product als de dienst. Wat echter vooral opvalt, bij deze terugkeer van de controle, is dat ze Honbeschaamder en cynischer doorgevoerd wordt dan ooit tevoren. In onze postmoderne tijd, met een HRM discours dat beweert niets meer te willen weten van controle, schreeuwen geMcDonaldiseerde bedrijven en instituties ons bij wijze van geruststelling op grote reclamepanelen van de daken dat zij alles en iedereen van naaldje tot draadje controleren. En zeg nou zelf, kleine man en vrouw daar beneden op straat, wat is daar eigenlijk op tegen als dit voor het grootst mogelijke aantal het grootst mogelijke geluk garandeert van een eetbare, op tijd geleverde hamburger?
Men kan daar een soort ideologisch bezwaar tegen koesteren, zoals dat al te vernemen viel tegen het eind van de moderne tijd, en dat ook nu nog tot op bepaalde hoogte de afwijzende houding van de vakbonden tegen elke vorm van evaluatie blijft inspireren. Controle is inderdaad dé garantie voor de productie van de zogenaamde Mehrwert (meerwaarde) in het profijt van één partij, zijnde de kapitalist. De neo-weberiaan Ritzer redeneert op dit punt echter al een flink stuk praktischer. Hij toont op overtuigende wijze dat de doorgedreven rationaliteit op één gebied altijd 'irrationele' effecten heeft op een of meerdere andere gebieden. Bijvoorbeeld de McDonaldisering van onze eetcultuur zou deels verantwoordelijk zijn voor de ontregeling van de landbouw. Uiteraard vormt deze zelf geïnduceerde chaos dan het gedroomde voorwendsel om ook die sector te gaan McDonaldiseren, om ook daar de beperkte rationaliteit van de maximale efficiency, calculability, predictability en control te implementeren – met ook weer onvoorzienbare irrationele neveneffecten op weer andere gebieden.
Dergelijk rampscenario lijkt overigens ook niet ondenkbaar op het gebied van de zogenaamde 'geestelijke gezondheidszorg', indien men ook daar zou proberen, zoals men effectief van plan lijkt, om een minimale standaardkwaliteit van diensten en resultaten te garanderen, via de controle van de toegang tot en het resultaat van de psychotherapie. Wat zullen de irrationele effecten op de geestelijke gezondheid zijn, als mensen nog slechts terechtkunnen bij dergelijke maximaal efficiënte, berekenbare, voorzienbare en controleerbare McTherapies – zoals cognitivistische gedragstherapieën nu al zijn? Er wordt wel eens gevreesd dat dit zal leiden tot de terugkeer van hysterische epidemieën, maar dan op veel massaler, cynischer en minder controleerbare schaal dan voorheen. Ik verwijs naar de Coca-Cola vergiftigingswaan van een aantal jaren terug in de Verenigde Staten.

obsessionele weerstanden tegen controle

In elk geval, good old control is back van nooit echt weggeweest te zijn, als harde kern van de McDonaldisering die heden bezig is met de rekolonisatie van elk gebied van onze beschaving. We moeten ons dus zorgen blijven maken over die controle. En dat niet alleen omwille van de irrationele economische effecten, zoals Ritzer die aanduidt. Ook psychologisch, bij de werknemers, blijkt controle een remedie te zijn die erger is dan de kwaal die ze wil bestrijden. Dat leert ons het hedendaags HRM.
Wat heeft dat HRM dan wel tegen controle, tegen de dreigende regressie van de evaluatie tot louter controle? Heeft dat te maken met een fundamenteel humanistische bekommernis? Is dat dus omdat het "onmenselijk zou zijn om de mens te reduceren tot een radertje in de machinerie van de organisatie"?[8] Dat hoort men het HRM inderdaad wel eens verkondigen. Achter dat humanistisch masker blijkt het HRM echter vooral bezorgd over de averechtse 'psychologische' effecten van die controle, en daarmee samenhangend haar uiteindelijke ondoelmatigheid om een betere performance en dus de meerwaarde te garanderen. Het HRM laakt de controle niet op ideologische gronden, omdat ze enkel in dienst staat van de maximalisatie van de meerwaarde voor één partij, maar wel op realistische gronden, omdat ze uiteindelijk altijd blijkt te fungeren als een rem op de ongebreidelde productie van die meerwaarde voor iedereen samen. Het HRM wijst inderdaad op een aantal averechtse, contraproductieve effecten van die zogenaamd 'dehumaniserende rationaliteit' van de controle.
Daarvan was al meteen iets merkbaar in de industriële tijd, bij de implementatie van de lopende band in de automobielindustrie door Henry Ford, vanuit het zogenaamde scientific management of Taylorisme. Het is echter pas vandaag dat die averechtse effecten massaal tot uiting beginnen komen, in antwoord op de massale terugkeer van de controle onder allerlei onbeschaamder gedaantes, zoals de McDonaldization, maar bijvoorbeeld ook Business Process Reengeneering.
Het principe van de lopende band is bekend: de opsplitsing van het arbeidsproces in minimale eenheden (atomisering), met het oog op een minimum waste van beweging en tijd. Probleem is echter dat zulks elk gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid doet verdwijnen. Gevolg daarvan is dat men moet beginnen controleren. En vanaf dat moment kunnen de problemen beginnen.
Als we ons gecontroleerd voelen, gaan we van langsom minder onszelf controleren; we gaan er met onze klak naar slaan en er rollen van langsom meer defecte producten van de lopende band. En dus wordt de controle verhoogd. En gaan we onszelf nog minder controleren. Etcaetera. De moraal is dan ook dat wie begint te controleren, uiteindelijk van langsom meer tijd en energie zal moeten steken in de controle niet alleen van de arbeiders maar bovendien ook nog eens van de kwaliteit van de productie. Kortom: the economies of extended division of labour (de lopende band dus, met als doel de maximale controle!) tend to be offset by the dis-economies of management control structures.[9]
Tegenover controle aan de lopende band is ook een andere, paradoxale reactie mogelijk, bestaande uit een soort overidentificatie met de controlerende instantie: we gaan ons katholieker dan de paus gedragen. Alsof we zouden zeggen: "Aha, gij wilt ons controleren? Goed, wij gaan U die moeite besparen door onszelf beter te controleren dan gij dat ooit zoudt kunnen doen!" En vanaf dat moment blijkt niets nog goed genoeg. Dit is het principe van de stiptheidsactie. Als alles eens volgens het boekje gebeurt, dan blijkt uiteindelijk geen enkel product nog van de band te rollen. Commitment as dissent heet dit in de organisatiekunde.[10]
Controle door de Ander kan dus leiden tot twee tegengestelde reacties: ofwel laten we alle zelfcontrole varen en schuiven we alle verantwoordelijkheid daarvoor door naar de Ander, die uiteindelijk heel zijn zuur verdiende meerwaarde terug in die controle moet pompen – ofwel gaan we onszelf overcontroleren, zodat uiteindelijk niets meer te controleren valt door de Ander. Vanuit de psychoanalyse kunnen deze twee reacties gekaderd worden als de twee polen van een 'obsessionalisering' van de verhouding tot de grote Ander. Ik ga daar niet verder op in.

Het HRM betoont zich echter niet alleen bijzonder gevoelig en begripvol voor de obsessionele weerstand tegen het gecontroleerd worden bij werknemers, maar ook voor de weerstand tegen het moeten controleren bij managers: controleren is the least liked managerial activity[11]. Merendeel maakt zich daar dan ook snel even van af. Speelt daarin de vrees mee voor het verlies aan loyaliteit, onder de vorm van de zojuist geschetste obsessionalisering? Heeft dat te maken met de vrees om zelf geëvalueerd te worden op zijn evaluaties, de vrees dus voor de evaluatie van de evaluatie – een der zogenaamde 'kerncompetenties van de manager' zou inderdaad juist zijn 'moed om te evalueren' zijn … Wat de ware reden moge zijn van de weerstand om te controleren, laat ik hier in het midden.

evaluatie als groeimiddel

Hier interesseert mij meer de obsessionele weerstand daartegen bij werknemers. Op het eerste zicht lijkt die vanzelfsprekend, een uiting van realisme zelfs, vermits controle objectief gesproken toch meestal in hun nadeel uitdraait. Desalniettemin komt het HRM-discours toch nog op de proppen met een 'diepere reden' voor weerstand tegen controle, een 'psychologische' reden dus. We zouden ons niet verzetten tegen de evaluatie an sich, zegt men, maar enkel tegen een louter controlerende evaluatie. We verzetten ons dus enkel tegen controle, omdat we op een andere, ernstiger manier geëvalueerd willen worden – een manier die toelaat om te groeien, om ons te ontplooien. Verondersteld wordt dus dat de mens in de grond van zijn hart niets anders verlangt dan te groeien, en dat het wondermiddel om dat verlangen te realiseren de evaluatie is. We verlangen om geëvalueerd te worden omdat we verlangen om te groeien.
Vanwaar komt echter die obsessie met de groei, die overtuiging dat het diepste verlangen van de mens is om te groeien, en te blijven groeien? En wat moet er dan in godsnaam alsmaar blijven groeien?

humanistische psychologie en Self

Daarvoor moeten we even een ommetje maken langs de humanistische psychologie. Ik wees al even op de humanistische inspiratie van het HRM, dat niet meer uitgaat van de mens-machine van La Mettrie, maar van de mens-mens van Maslow.
Hier te lande werd de humanistische psychologie inderdaad vooral bekend, en populair, via de motivatietheorie van Maslow, zoals geschematiseerd in de bekende behoeftepiramide.[12] Even een kleine schets, ter herinnering. Op het laagste niveau situeren zich de zogenaamde 'biologische behoeften' van het zelf- en soortbehoud – het behaviorisme beperkt zich tot dit niveau. Eenmaal deze bevredigd, kunnen de 'sociale behoeften' van zich laten horen, met het verlangen om erbij horen, bij de gelijken én bij de leider. Ik ga snel, ons interesseert hier enkel het hoogste schavotje der 'psychische behoeften'. Cruciaal daarin is het onderscheid tussen de behoeften van het Ego (Ik) en die van het Self (Zelf, dat ook wel eens I wordt genoemd). Dat onderscheid katapulteert ons meteen in het hart van de verbeten broederstrijd tussen de twee bijzonderste vormen van Amerikaanse psychoanalyse, de egopsychology en de selfpsychology, om het toppunt van humanistische psychologie te belichamen, om dus hun vlag te mogen planten op de spits van de behoeftepiramide. Wordt de kern van het wezen van de mens gevormd door het Ik of door het Zelf? De selfpsychology heeft het uiteindelijk gehaald. Voor een beter begrip van het statuut van de groei in de hedendaagse evaluatie, is een woordje uitleg nodig over dat psychologisch onderscheid tussen Ik en Zelf.
Het Ik is een stabiel of statisch gegeven. Het wordt immers slechts gedreven door de narcistische of imaginaire behoefte aan bevestiging door de ander gelijke, of het eigen spiegelbeeld, dat we goed zijn zoals wij zijn. "I’m ok, you’re ok!", met de titel van de bestseller van Harris midden de jaren zestig. De onvermijdelijke agressieve weerbots van dergelijke duale verhouding laat nooit lang op zich wachten: "Ik ben misschien niet ok, maar gij ook niet!".
Het Zelf staat daarboven. Het is niet gericht op stabiliteit, op dezelfde blijven, via de bevestiging van de ander. Maar het zou gedreven worden door het verlangen om altijd anders te worden, door een ongebreidelde drang tot groei – groei die zou bestaan in de realisatie van onze sluimerende mogelijkheden, de actualisatie van ons potentieel. Kortom, ons Zelf is ons groeipotentieel, en een mens zou maar tevreden zijn als hij het onderste uit de kan van zijn Zelf kan halen: zelfrealisatie of zelfactualisatie heet dat.

HRM en
management van de competenties van het Zelf
& identificatie van groeibehoeften

Welnu, het is precies dat Zelf van de selfpsychology dat de ultieme human resource van het HRM vormt – en dat in beide betekenissen van het woord resource. Enerzijds zou ons Zelf een soort 'natuurlijke rijkdom' zijn, een schier onuitputtelijk lijkende energiebron. Anderzijds zou het ook een 'vat vol vindingrijkheid' zijn, een arsenaal aan listen – zoals werd verhaald over Odysseus, die uit elke impasse een uitweg wist te vinden. Het Zelf is dus de energie én de Odysseus in ons.
Ik wijs er graag op dat ook hét buzzword, of de meesterbetekenaar, bij uitstek van het huidig HRM, namelijk competence, uit de selfpsychology stamt. Die competentie is inderdaad een der bijzonderste kenmerken van het Zelf. In het HRM zelf weet eigenlijk niemand goed wat daarmee juist wordt bedoeld. In het beste geval komt men, na enig zoekwerk, altijd weer uit bij een ophefmakend artikel uit 1973, van de Amerikaanse psychoanalyticus David McClelland. Daarin wordt, een beetje warrig weliswaar, betoogd dat ego development een kwestie zou zijn van a general kind of competence which develops with age and to a higher level in some people than in others[13] – wat eigenlijk neerkomt op een variant op het Orwelliaanse All animals are equal but some are more equal than others.
Doch dit terzijde. Onthouden we vooral dat de meesterbetekenaar van het HRM het Zelf is, het Zelf als bron van energie en vat vol vindingrijkheid, als groeipotentieel, als competentie. In die steelse overname van het Zelf komt het HRM minstens de verdienste toe van op quasi-cynische wijze geëxpliciteerd te hebben wat bij de therapeutische toepassing van de selfpsychology zelf meestal met de mantel der liefde bedekt wordt – en dat is dat het Zelf zich niet vanzelf ontplooit, doch slechts via management door de Ander, doordat het op een of andere wijze 'beheerd', 'beheerst', 'geleid', 'gemanipuleerd' worden. Wat management echter ook moge zijn, het komt uiteindelijk altijd neer op een vorm van permanente evaluatie. Management is evaluatie, evaluatie is de kern van management.
Hoe gaat dat nu concreet in zijn werk, management van de ontplooiing van het Zelf via evaluatie? Dat is niet meer een kwestie van controle van de kwantiteit en kwaliteit van de output. Focus van evaluatie wordt de wijze waarop de input, waaronder onze eigen resources, wordt aangewend om een bepaalde output te realiseren. Hoe wendt U bijvoorbeeld de competenties van Uw Zelf aan? Centraal staat dus de economie van het transformatieproces, de efficiency. Maar uiteindelijk is die efficiency toch ook weer niet het ultieme doel. Evaluatie moet uiteindelijk altijd leiden tot de identificatie van 'groeibehoeften' of 'verbeterpunten' (zoals dat schoolmeesterachtig heet voor al wie nog onvoldoende affiniteit heeft met het psychologiserende jargon). Wie niet groeit, regresseert; wie zich niet verbetert, verliest zijn prestatiemotivatie en zijn identificatie met de organisatie, zijn commitment. De mens moet dus groeien, groeien en nog eens groeien[14] – en dat kan slechts door evaluatie, evaluatie en nog eens evaluatie.

evaluatie, Zelfdrang en burnout als melancholie

Dit zou dan het happy end kunnen zijn van een postmodern sprookje: "En ze groeiden nog lang en gelukkig, en werden ZichZelf … dankzij de evaluatie". Daar is echter niets van aan. Er is immers een probleempje – dat te maken heeft met het delirante karakter van wat ik hier, in het Frans, een heuse pousse-au-Soi zou willen noemen.
Als ik die zelfpsychologische, humanistische overtuiging dat de mens gedreven zou worden door een drang om ZichZelf te worden bestempel als een delirante pousse-au-Soi, dan is dat naar analogie met wat Lacan de pousse-à-La-Femme van de paranoïcus noemde. Een paranoïcus kan er inderdaad heilig van overtuigd zijn dat hij onderhevig is aan een verandering tot vrouw, door allerlei duistere machinaties van buitenaf, die uiteindelijk blijken uit te gaan van niemand minder dan God zelf die hem als Vrouw wil. Neurotici beelden zich graag in dat zulks het toppunt van narcistisch genot moet zijn, dat de paranoïcus, eenmaal De Vrouw van God geworden, nog lang en gelukkig met zijn God zal leven. Daar is echter niets van aan. De Vrouw van God zijn is nu eenmaal geen pretje. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het boek van Schreber, waarop Freud heel zijn theorie en Lacan een deel van zijn theorie over de paranoia heeft gebaseerd. Schreber brengt daarin het pijnlijke relaas van zijn vernederende ervaringen met een God die hem eerst teken had gegeven dat hij hem wel zag zitten als Vrouw, maar die zich uiteindelijk van hem heeft afgekeerd, om hem uiteindelijk in de zwartste ellende achter te laten.

Welnu, als men vertrekt van de veronderstelling dat de actualisatie van Het Zelf in het humanistisch discours van de selfpsychology een even delirante idee is als de incarnatie van De Vrouw in het psychotisch discours van de paranoia, dan zou het inderdaad wel eens kunnen dat de mens van het humanisme hetzelfde lot beschoren is als de paranoïcus, en dat hij dus op analoge wijze moet ontdekken dat ook ZichZelf zijn niet het einde is – of eigenlijk: wel het einde is. Vlak voor de top van de behoeftepiramide van Maslow, net wanneer hij dankzij alle evaluatie op het glorieuze punt staat om eindelijk ZichZelf te worden, blijkt de mens immers in een zwart gat te kunnen tuimelen. Van bovenuit gezien ontpopt de piramide zich tot een vulkaan. Burnout luidt het dan, met weer zo een HRM-buzzword.
Wat is burnout?[15] In 1986 brachten statistische analyses Maslach ertoe om drie klachten te groeperen tot een nieuwe syndroom. Dat was dan in eerste instantie een emotionele uitputting, bestaande uit de afwezigheid van echte gevoelens. Daarbij voegt zich een depersonalisatie tengevolge van het wankelen van de identificatie van de werknemer met zijn functie en het bedrijf, die tot uiting komt in een anti-kwalitatief cynisme tegenover producten en klanten. And last but not least is er het als zeer bedreigend ervaren gevoel van verminderde personal accomplishment of het gevoel niet meer competent te zijn en dus niet meer te kunnen groeien – alsof het Zelf zou zijn lekgeslagen en leeggebloed, en men dus geen energie en listen meer over heeft om het telkens weer opdoemende reële (if anything can go wrong, it will) nog maar eens een keertje te slim af te zijn.
Er is wel eens gesuggereerd geworden dat dergelijke burnout een nieuw type 'endogene' depressie zou zijn, ingevolge een of andere duistere stoornis in het hersenmetabolisme. Dat is niet mijn idee. Ik heb eerder de indruk dat burnout, zeker in ernstige gevallen, een postmoderne variant kan zijn op wat al bij de oude Grieken bekend stond als 'melancholie' of 'zwartgalligheid'. Heden wordt de term melancholie nog altijd gebezigd, voor een vorm van psychose, die onder andere gekenmerkt wordt door onrealistisch doch niet weerlegbare zelfbeschuldigingen die samen te vatten vallen als een omkering van Nietzsche's bekende Menschliches, allzu Menschliches: "Al het menselijke is mij vreemd geworden. Ik ben geen mens meer. Ik ben een beest, een plant, een steen, een onding, een zwart gat …"
Zeventig jaar voor Maslachs identificatie van het fenomeen van burnout had Freud van die melancholie de structuur in kaart gebracht. Daarin beantwoordt de onuitstaanbare litanie over de eigen onmenselijkheid aan "de schaduw van het verloren object die op het Ik is gevallen, waardoor dat Ik door een bijzondere instantie (het Boven-Ik) kan beoordeeld worden als een object". Voor het geval van burnout vertaal ik dit als een identificatie met het zwart gat dat de mens in de grond van zijn Zelf is. Want inderdaad, de hele Selfmythology verduistert iets, iets dat Freud het 'onbewuste' noemt en Lacan het 'gedeeld subject', en dat erop neerkomt dat de mens eigenlijk geen identificeerbare kern van zijn wezen heeft. In de kern van zijn wezen is de mens een gat. Om te beginnen geldt zulks al voor het lichaam. Bij nadere beschouwing is het lichaam inderdaad niet veel anders dan een samenraapsel van vitale gaten (mond, anus, ogen, oren, genitaliën), die door Freud 'erogene zones' worden genoemd in de mate dat daaruit 'partiële driften' opwellen, met een genot dat ervoor zorgt dat we die gaten ook gebruiken wanneer we ze niet nodig hebben om in leven te blijven, of niet gebruiken wanneer we ze wel nodig hebben. Maar ook de ziel, of ons psychisch wezen, is dus geconstrueerd rond een gat. Uit dat gat welt dan één drift op, die Freud de 'doodsdrift' noemt. Het lijkt nu effectief dat gat in het wezen van de mens, met die doodsdrift, die bloot komen te liggen in het antiek fenomeen van de melancholie en het daarmee vergelijkbare postmodern fenomeen van burnout.
In de lijn van deze psychoanalytische interpretatie zou burnout dan ook kunnen beschouwd worden als het signaal dat de steile opgang van de humanistische drang-om-ZichZelf-te-worden vlak voor het bereiken van de top van de piramide van Maslow definitief is omgeklapt in een even steile afgang – een afgang die start bij de drang-om-een-Beest-te-worden ("Ik ben een beest, ik ben gedoemd om te werken als een beest"), die passeert langs de drang-om-een-Plant-te-worden (met het zogenaamde chronische vermoeidheidssyndroom), en de drang-om-een-Ding-te-worden (of een onding), en die tenslotte uitloopt in de drang-om-een-Gat-te-worden ("Ik ben een gat, een gat waardoorheen alle energie weg vliedt; ik ben een leegloper …").
Het enige dat op het toppunt van de actualisatie van het Zelf soms nog blijkt te kunnen behoeden tegen deze fatale identificatie met het zwarte gat in het Zelf, zijn mystiek-religieuze bevliegingen waarin de mens, of wat daarvan nog rest, zich vastklampt aan de zoom van het kleed van een of andere hoog voorbij waaiende vertegenwoordiger van God op aarde.[16]

evaluatie en hysterie

Tot slot keren we nog even terug op de fundamentele, humanistische vooronderstelling van de evaluatie: de mens verlangt geëvalueerd te worden, omdat hij wil blijven groeien teneinde ZichZelf te worden. Ik toonde dat deze mythologie kan leiden tot de onomkeerbare negatieve zelfevaluatie van de melancholische kleinheidwaan, de tegen elk humanisme indruisende overtuiging geen mens meer te zijn – wat mijn duiding van burnout is. Er stelt zich echter ook nog een andere klinische vraag: de vraag namelijk naar de plaats en functie van de hysterie in dit verhaal van evaluatie en groei. Voor de psychoanalyse is deze vraag van levensbelang, vermits zij al vanaf haar uitvinding moet rekenen op die hysterie om te blijven bestaan, om te blijven groeien. Haar ware aard getrouw speelt de hysterie ook in dit verhaal in twee rollen mee, met twee maskers: dat van geëvalueerde en dat van evaluator.
Nemen we eerst een kijkje in het kamp der geëvalueerden. Belangrijk structureel kenmerk van de hysterie is haar fundamentele onbevredigbaarheid. Krijgt ze wat ze vraagt, dan blijkt het nooit 'dat' te zijn, en dus verlangt ze meteen weer naar iets anders. Hysterie is het verlangen naar altijd iets anders, het verlangen om het verlangen. Vraag is nu of ze uiteindelijk toch krijgt wat ze verlangt, met een evaluatie die haar telkens opnieuw vertelt dat ze wel 'goed bezig' is, maar dat het toch nog altijd niet 'helemaal dat' is, en dat ze dus mag/kan/moet blijven groeien …
Laten we inderdaad even kijken hoe de moderne evaluator de hysterie tracht in te pakken. Van de klassieke controleur was meteen duidelijk dat hij zich ondubbelzinnig als meester opstelde – en dat hij dientengevolge ook moest mislukken. De hedendaagse evaluator is al heel wat dubbelzinniger, alhoewel ook niet echt kan gezegd worden dat hij twee gezichten zou hebben.
Aan de ene kant heeft hij immers geen gezicht, in de mate dat hij slechts een instrument wil zijn, een mes dat alles en iedereen versnijdt in standaardeenheden, die allemaal met dezelfde maat meetbaar moeten zijn, en waardoor uiteindelijk alles en iedereen onderling vergelijkbaar zou moeten worden. Eenmaal alles gemeten wordt de evaluator zelf spoorloos opgeslokt in de ondoordringbare jungle van de statistische verwerking van die zogenaamde gegevens.
Maar vooraleer van wal te kunnen steken met die anonieme meet- en cijferoperatie moet de evaluator toch ook eerst even iets als een menselijk gelaat hebben opgezet. Ik wee al enkele malen op de humanistische tic van het HRM. Laat ik er thans geen doekjes meer omwinden: in het geval van de evaluator is dat humaan gelaat een hysterische maskerade – ils font l'hystérique jouant de son manque, aldus Jacques-Alain Miller.[17] Het menselijke van de evaluator bestaat erin dat hij zijn gemis op hysterische wijze gebruikt. In concreto betekent zulks dat hij van wal steekt als een volleerde hysterische verleidster, die inderdaad te verstaan geeft "Ik heb een tekort en gij kunt dat opvullen"; zoals bekend richt de man die dat effectief wil doen zichzelf uiteindelijk te gronde. In dat opzicht noemt Miller de evaluator dan ook een sirene – zoals genoegzaam bekend zijn sirenen vrouwen met een vogellichaam die met hun hemels gezang de passerende zeelieden onweerstaanbaar naar de kust lokten om hen te doden. Ik moet bekennen dat dit beeld mij enigszins verraste, toen ik het de eerste keer onder ogen kreeg. Bij mij roept het woord evaluator in eerste instantie altijd een ander beeld op, dat van een of andere prehistorische predator, van een soort raptor zoals de velociraptor, de 'snelle rover' – in elk geval een even reusachtig als hersenloos en vraatzuchtig automaton – waarvan de alligator heden nog een laatste stille getuige vormt. Opgepast dus: in werkelijkheid blijkt de evaluator ons onder een heel wat charmanter gedaante tegemoet te kunnen treden. En inderdaad, nu je het zegt: het HRM, en dus ook de evaluatie, wordt inderdaad van langsom meer een vrouwenzaak, toch wat het preliminaire (verleidings)werk te velde betreft.
Hoe dan ook, essentieel is dat de hysterische Sirenes van de Evaluatie ons altijd eerst proberen te verleiden tot een zelfevaluatie – omdat ze het zelf niets weten, bekennen ze. "Wij kennen U niet … wij weten niet wat gij wilt … wij weten niet hoe gij dat wilt … gij moet het ons allemaal zelf zeggen … wij willen U niet evalueren … wij willen enkel dat gij U zelf evalueert … één keer … toe" Alles begint bij deze verleiding tot zelfevaluatie die inderdaad de enige manier blijkt te zijn om de weerstand tegen evaluatie te overwinnen.
Vicieus aan de zelfevaluatie is immers dat ze onvermijdelijk leidt tot de bekentenis van wat Miller bestempelt als een petite jouissance imbécile, autistique. Als we ons ertoe laten overhalen om een volledige inventaris te maken van ons eigen doen en laten, dan zullen we die onvermijdelijk doorspekken met een aantal pekelzondekes, kleine nalatigheden, dingen die we ons hadden voorgenomen te doen maar uiteindelijk niet hebben gedaan, onze kleine punten van inefficiency – waarvan we hebben genoten op een autistische, imbeciele wijze. Het is overigens een bekend experimenteel gegeven in de psychologie: als we onszelf moeten evalueren met een beloning in het verschiet, dan overschatten we onszelf; zonder beloning – en zo hoort het volgens de regels van de kunst van de evaluatie – kunnen we het niet laten om onszelf te depreciëren.
Eenmaal deze duivelse schuldgevoelens over dat beetje genot ontbonden komen de Sirenes van de Evaluatie op de proppen met hun Methode van Evaluatie. Als het ware tussen de regels van de gebruiksaanwijzing door lispelen ze dat een evaluatie door de Ander wel eens in staat zou kunnen zijn om de deprimerende effecten van de zelfevaluatie op te heffen. En dat zou dan inderdaad moeten gebeuren doordat het beetje genot, van die inefficiency van onze pekelzondekes, in kaart wordt gebracht, waardoor kan worden becijferd wat dat kost, waardoor ook een strategie kan opgesteld worden om het onder controle te krijgen, of daarvoor desgevallend een gepaste boetedoening voor te schrijven.
Uiteindelijk bestaat de truc van de evaluatie er dus in om een gedeeld verlangen naar evaluatie te scheppen, een hysterische identificatie op grond van een gedeeld gemis, die uitmondt in de collectieve schreeuw: "Wij willen geëvalueerd worden! Wij willen een serieuze en faire evaluatie!" Kortom: de hysterie van de evaluator, die doet alsof hij niets over ons weet, is hét middel om onze hysterie te ringeloren middels een collectieve hysterie die ons als uit één mond om evaluatie doet schreeuwen.
Eenmaal deze hysterische identificatie op het punt van het verlangen naar evaluatie tot stand gebracht, stroopt de evaluator zijn hysterische, quasi-menselijke Sirenehuid uit en komt hij terzake met de bekwame spoed van de Raptor. Het pas gewekte verlangen naar evaluatie moet immers snelsnel worden vastgelegd in een contract dat de objectieven stipuleert die iemand zichzelf stelt en waarop hij bijgevolg ook zal kunnen geëvalueerd worden. Dat contract betreft twee gebieden: een performance agreement inzake de objectieven op het vlak van het werk, wat vaak vrij snel is beklonken, en, al een stuk meer weerstand wekkend, het personal development plan, met de leer- of verbeterpunten inzake persoonlijke groei, die iemand zichzelf moet opleggen. Teneinde maximaal evalueerbaar te zijn, moeten zowel prestatie- en groeidoelstellingen zo SMART mogelijk geformuleerd worden, wat betekend dat ze Specific, Measurable, Attractive/Achievable, Realistic en Timeframed moeten zijn.

Om af te ronden moeten we ons nog een laatste keer de cruciale vraag stellen waartoe dat uiteindelijk allemaal moet leiden. Waartoe leidt een evaluatie gebaseerd op het wekken van vooreerst het schuldgevoel inherent aan elke zelfevaluatie en vervolgens het verlangen naar verlossing daarvan door de evaluatie vanwege de Ander? Anders geformuleerd: wat is de essentie van een positieve evaluatie? Dat is de reproductie van evaluators. Wie werd genezen van de deprimerende zelfevaluatie, door een positieve evaluatie vanwege de Ander, wordt om zelf ook evaluator. Moment suprême is uiteraard wanneer de kersverse evaluator zijn voormalige evaluators mag evalueren, als kameraden ondereen. In die zin leidt de evaluatie eigenlijk tot een soort sektevorming. Dit is inderdaad Millers ironische omkering van het probleem van waaruit men heden de noodzaak tot evaluatie van bijvoorbeeld de psychotherapieën probeert te verkopen naar het grote publiek toe. De uitoefening van de psychotherapie zou dringend gereguleerd moeten worden, omdat ze vaak niets anders zou zijn dan een dekmantel voor sektevorming, zegt men. Het zal wel waar zijn dat sommige vormen van psychotherapie op een bepaald punt kunnen leiden tot sektevorming; ik suggereerde dat zelf al even voor de humanistische psychologie. Maar dat de evaluatie tot sektevorming leidt, lijdt alleszins geen twijfel. Ultiem bewijs daarvan is dat ze uiteindelijk niet veel anders is dan een beschaafd instrument van uitsluiting: wie negatief wordt geëvalueerd (twee keer na elkaar, of drie keer, of veel meer keer), wordt vriendelijk verzocht om vooreerst de evaluator te bedanken, en vervolgens ook om daaruit zelf zijn besluit te trekken …

[1] Een eerste versie van deze tekst werd gepresenteerd in het Engels, met als titel "From the Frying Pan of Control into the Fire of Growth", tijdens een "Round Table: On the place of Lacanian psychoanalysis in current political and cultural theory", georganiseerd door de "Jan Van Eyck Circle for Lacanian Ideology Critique" (Maastricht, 21 februari 2004). Een sterk gewijzigde tekst werd gepresenteerd in de cyclus "Studium Generale", georganiseerd door de Hogeschool Gent (9 maart 2005).
[2] Juridische klachten tegen psychotherapeuten zijn quasi onbestaande. Het gevaar wordt dus schromelijk overdreven.
[3] Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Fourth Edition, Published by the American Psychiatric Association, Washington DC, 4th Edition, 1994.
[4] KB nr. 78 van 10 november 1967 betreffende "de uitoefening van de geneeskunst, de verpleegkunde, de paramedische beroepen en de geneeskundige commissies". Onder andere met het oog op de reglementering van de psychotherapie werd dit opschrift op 10 augustus 2001 vervangen door "de uitoefening van de gezondheidszorgberoepen".
[5] http://www.forumpsy.org/Resource/ALP.html
[6] Klassiek te noemen handboeken HRM zijn John Bratton & Jeffrey Gold, Human Resource Management. Theory and Practice, MacMillan, Houndmills etc, 1994 en Michael Armstrong, A Handbook of Human Resource Management Practice, Kogan Page, London-NewYork, 1977 (7th edition 1999). Bratton & Gold getuigt van een zekere (Britse) visie en realiteitszin – Armstrong is vooral Amerikaans en regularly updated.
[7] George Ritzer, The McDonaldization of Society. An investigation in the Changing Character of Contemporary Social Life, Pine Forge Press, Thousand Oaks, 1992. Weber noemt zichzelf graag neo-weberiaan.
[8] Bratton & Gold, o.c., p. 174: Appraisal serves to make rational, simple and static a relationship between managers and employees which is ambiguous, complex and dynamic.
[9] Bratton & Gold, o.c., p. 64.
[10] J. Martin Corbett, Critical Cases in Organisational Behaviour, MacMillan, Houndmills etc, 1994, p. 31.
[11] Bratton & Gold, o.c., p. 169.
[12] Abraham Maslow, Motivation and Personality, 1954 (second edition 1970).
[13] David McClelland, Testing for competence rather than for intelligence, American Psychologist, January 1973, p. 10. Mc Clelland verwijst onder andere naar Erik Erikson.
[14] Deze groeidrang is een typisch postmodern fenomeen, dat we op allerlei gebieden aantreffen. Onze tijd lijkt beheerst door een soort collectief geweten – wat Freud het Über-Ich of het Boven-Ik noemt – dat alles en iedereen de infantiliserende verplichting oplegt om te blijven groeien. Misschien ligt de basis van deze ideologie inderdaad wel in de economie, zoals Marx ooit suggereerde – er is in elk geval een sterk parallellisme. Zo heeft de humanistische psychologie de mens eerst gedefinieerd in economische termen, als een 'kapitaal' – wat Stalin overigens ook al deed; en nu probeert het dat menselijk kapitaal ook te onderwerpen aan dat ontregelde en ontregelende genot van de drang om uit zijn voegen te moeten groeien, en daarbij de meerwaarde van het Zelf te produceren.
[15] Maslach, C. and Jackson, S. E., Maslach Burnout Inventory, Consulting Psychology Press, Palo Alto, 1986. Voor een psychoanalytische benadering van burnout zie Stijn Vanheule (2001), Burnout and Psychoanalysis: a Freudo-Lacanian point of view, Journal for the Psychoanalysis of Culture and Society, 6 (2), 265-271 en Lieven Jonckheere, http://www.freud/: Freud over werken, werken en nog eens werken
http://allserv.rug.ac.be/~evdbussc/burnout.html
[16] Een analogie met de verplichte, geforceerde groei in de biochemische sfeer reveleert een seksuele pointe. De laatste tijd hoort men wel eens groeihormonen promoten als 'verjongingskuur', als middel om forever young te blijven, zoals vampiers. Maar dan moet men er inderdaad ook wel een aantal monsterlijke gevolgen bijnemen. Alle extremiteiten beginnen te groeien: handen, voeten, neus, oren – alle extremiteiten, behalve één, het geslachtsorgaan, dat krimpt. Misschien is dit inderdaad de Achillespees van de Ideologie van de Groei, haar Schaamtelijke Geheim, haar verborgen doel …
[17] Miller, Jacques-Alain en Jean-Claude Milner, "Evaluation. Entretiens sur une machine d'imposture". Dit boekje, dat mijn visie op de evaluatie sterk heeft geïnspireerd, vormt de neerslag van een reeks discussies, eind 2003, van de Franse psychoanalyticus Jacques-Alain Miller met de Franse filosoof en linguïst Jean-Claude Milner.

2008-04-30T01:32:00.012+02:00

Lezersbrief (15/11/05)

Ons ‘tuig’ revolteert….

veel meer dan alleen de genen!

Erik Mertens*

“In crisissen zoals de voorbije dagen in Frankrijk gaan de media al snel hun eigen titels geloven", schrijft hoofdredacteur Rik Van Cauwelaert als redactionele openingszin in het tijdschrift Knack (2005, nr. 45). Hij heeft het over de revolte van “het tuig” of “het gespuis” in Parijs. “Racaille”, zo noemde de Minister van Binnenlandse Zaken, Nicolas Sarkozy, de revolterende jongeren uit de voorsteden.Rik van Cauwelaert heeft gelijk: de media worden in deze jachtige tijden zo sterk opgedreven door een ‘information overload’, dat ze al snel hun eigen titels gaan geloven.Twee grote titels prijken nu op de cover van diezelfde Knack. We zien een vuurzee op de achtergrond met daarvoor een paar zwarte schimmen: jongeren met de kap van hun sportcolbert over het verhitte hoofd getrokken. Een centrale titel, in vette letters, daarbovenop: “Frankrijk heeft ons gedumpt: ‘Het tuig’ revolteert”. En bovenaan, in de rook opgaand, een tweede titel: “Het ligt niet aan u! Moeilijke kinderen: genetisch bepaald!”In crisissen gaan de media al snel hun eigen titels geloven. Het meer dan tien bladzijden tellende dossier dat gewijd is aan die moeilijke kinderen, bewijst dat het crisis is!De farmaceutische ideologie delireert in onze tijden. “Het ligt niet aan u!” “Donkere wolken in uw hoofd? Stemmingsschommelingen? Een druk kind? Lusteloos? Moe? MorEPA omega-3 voor het behoud van het emotionele en fysieke welzijn, verbetert de concentratie, vermindert de stress, verhoogt de immuniteit, beschermt de huid tegen veroudering (…) voor kinderen vanaf 5 jaar. Natuurlijke aardbeiensmaak. (…) voor iedereen, van 10 tot 110 jaar. Natuurlijke citroensmaak. (…)”Jawel, temidden van het dossier over de moeilijke kinderen, vinden we overal de propaganda van de farmalobby. Het wordt helemaal te gek als we dan nog het grijze kadertje lezen met als titel “Goed gebruik van geneesmiddelen”: “Pharma.be, de koepelorganisatie van Belgische farmaceutische bedrijven, werkte een ‘Charter voor het goed gebruik van geneesmiddelen’ uit, die bedoeld is voor kinderen van het lager onderwijs. (…)” Over opvoeding gesproken! Psycho-educatie noemt dat tegenwoordig. Ons geluk blijkt louter en alleen nog maar een zaak van ‘medical engineering’. Het is een pest!Laat ons eerlijk zijn: dat het genetisch materiaal een soms aan het fatalisme grenzende invloed uitoefent op het gedrag van de mens, ja, dat wordt meer dan ooit duidelijk gemaakt door de wetenschap. Maar, diezelfde wetenschap – indien ze niet manisch geworden is -, maakt even goed duidelijk dat het niet enkel en alleen het genoom is dat een allesbepalende invloed uitoefent op ons gedrag! Bovendien kent men dat genoom niet eens! Laat staan de geneesmiddelen die steeds meer de kwintessens gaan vormen van de gezondheidszorg: “Meer dan de helft van de geneesmiddelen die vandaag gebruikt worden, is niet op kinderen getest.” Alleen het steeds dominanter en simplistischer wordende sciëntisme dat ‘gedragsproblemen’ uit de wereld wil helpen door de combinatie van een psychofarmaceutische coctail samen met een of andere vorm van cognitieve gedragstherapie, sluit op dat punt de ogen. De radicale uitsluiting van de subjectieve implicatie in de problemen van de mens, is een waan die werkelijk tot de revolte gaat aanzetten als men niet oppast.Als er nu één iets is dat de moeilijke jongeren vandaag in de fik steken, dan is het toch net deze alles verslindende ideologie die hen tot “tuig” wil reduceren en er nog pseudo-wetenschappelijke bewijzen voor heeft ook. De soms schrijnende, aan het fatalisme grenzende, bepaaldheid door het sociale milieu waarin ze opgroeien, alsook de quasi onpeilbare invloed van de subjectieve keuzes die ze hebben gemaakt vanaf de prilste jeugd, wordt door het cynisme van het hedendaags sciëntisme volledig genegeerd.Dat verdomme de media eens ophouden om klakkeloos zo’n ideologische bullshit te verkopen! Of er gaat een nieuwe hysterische golf uit voortkomen die warempel nog veel meer in de fik zal steken! (November 2005)

* Erik Mertens is klinisch psycholoog en lid van de Kring voor Psychoanalyse van de New Lacanian School.

2008-04-30T01:25:00.015+02:00

Cis Dewaele, hoofd van Vlastrov, de overkoepelende organisatie voor straathoekwerkers Vlaanderen, zal het woord nemen op de Meeting van 14 juni. In de hiernavolgende tekst worden een aantal thema's en vragen aangeraakt die ons, ook voorbij het specifieke van zijn werkveld, zeer relevant lijken.

Twintig jaar straathoekwerk: gezond, wel én veilig?*

Cis Dewaele

Niettegenstaande het feit dat de primaire doelstelling van het straathoekwerk wel degelijk welzijn is, werkt het straathoekwerk ook aan veiligheid. Veiligheid wordt té éénzijdig bekeken als een na te streven goed voor de middenklasse.

In den beginne was er niets…

De roots van het Vlaamse straathoekwerk liggen in Limburg. In 1985 zette men in deze provincie een onderzoek op dat niet alleen wees op een groeiende groep jonge heroïnegebruikers maar ook vaststelde dat deze groep nauwelijks of niet bereikt werd door de bestaande hulpverlening.[i] De auteurs van dit onderzoek bleven niet bij de pakken zitten. Ze staken hun licht op in Nederland. Al twintig jaar lang bereikte men daar via ‘straathoekwerkachtige’ methoden met behoorlijk succes deze groep wél. Veel redenen dus om ook in Limburg met een straathoekwerkproject van start te gaan. En zo begonnen de eerste 6 straathoekwerkers in verschillende Limburgse steden en gemeenten. Van meet af aan omschreven zij het straathoekwerk in drie basisprincipes: actief, positief en integraal. Het prille pionierswerk bevestigde al snel dat straathoekwerk de werkvorm bij uitstek was om groepen te bereiken die anders moeilijk of niet bereikt worden. Logisch dus dat niet alleen kleinere, meestal gemeentelijke initiatieven maar ook grote drughulpverleningsorganisaties mee begonnen te timmeren aan het weg van het straathoekwerk. En laat vanuit deze terugkeer naar de bakermat vooral duidelijk zijn: de eerste straathoekwerkprojecten werden ondubbelzinnig opgericht vanuit een welzijnsvisie.

En toen was er plots heel veel…

Achteraf beschouwd, lagen die eerste succesverhaaltjes mee aan de basis van een moeilijke positie waarin het straathoekwerk terecht kwam. Toeval of niet, maar ook de start van het overlastdiscours en het daaraan gekoppelde veiligheidsdenken situeert zich in die periode (Heizeldrama, CCC, Bende van Nijvel,…). Verschillende overheden waren naarstig op zoek naar manieren om overlastveroorzakers in toom te houden. Op die manier kwam al snel het straathoekwerk in beeld ook al profileerde ze zich zelf allerminst als een werkvorm die overlast bestreed. Vermits deze methodiek bewezen had om –naast politie- deze zogenaamde overlastveroorzakers te kunnen bereiken, werden ze maar al te graag mee voor de kar gespannen. In 1992 kwam deze ontwikkeling in een stroomversnelling terecht. Met de start van de veiligheids- en preventiecontracten werd meteen ook een kader gecreëerd waarbinnen straathoekwerkers konden aangenomen worden. Oorspronkelijk betrof het de 5 grote steden (Antwerpen, Brussel, Charleroi, Gent en Luik) en 7 Brusselse gemeenten. Inmiddels zijn er 73 steden en gemeenten die over dergelijke contracten beschikken. Zo schieten begin jaren ‘90 in de grote steden straathoekwerkprojecten als paddestoelen uit de grond, nu eens met de impliciete dan weer met de expliciete boodschap om te werken aan de problematiek van rondhangende (vaak allochtone) jongeren die overlast veroorzaken. Naast deze subsidiëring vanuit de federale veiligheidscontracten waren er ook andere bronnen die middelen leverden om straathoekwerkprojecten op te starten. Het Vlaamse Sociaal Impulsfonds (SIF) maakte hier het grootste deel van uit. Echter ook bij de projecten die met SIF middelen betaald werden, was de achterliggende doelstelling van de lokale overheden vaak het beheersen van overlast. Hoewel binnen de projecten zelf een sterk welzijnsgerichte visie leefde, stond ze vaak haaks op het kader waarbinnen ze zich moest ontwikkelen. Al snel zat het straathoekwerk willens nillens ingebakken in het spanningsveld welzijn - veiligheid.

Supporters en sekswerkers

Wat betreft te bereiken doelgroepen, nam het straathoekwerk in haar prille fase meteen veel hooi op de vork. Door zich al snel ook te richten op voetbalgeweld en jongensprostitutie leek ze te willen bewijzen dat geen doelgroep ‘onbereikbaar’ is. Zo zette het Heizeldrama van 1985 de problematiek van voetbalgeweld pijnlijk op het politieke agenda. Oorspronkelijk werden er bijvoorbeeld in Gent pogingen vanuit politie gedaan om welzijnswerk naar supportersgroepen te verrichten maar dat bleek al snel een hachelijke situatie op te leveren. Jongeren wisten niet wat te verwachten van deze werkers en de werkers kwamen al snel in strijd met hun te volgen deontologie. Vanuit politie werden de middelen dan ook vrijgemaakt om een straathoekwerkproject naar supporters op te richten (fancoaching). En ook bij het werken rond jongensprostitutie lagen incidenten in Brussel aan de basis van straathoekwerkprojecten. Naar aanleiding van de straatrellen in 1991 bleek dat een aantal migrantenjongeren veel zakgeld hadden. Dit geld zou verdiend zijn door seks met blanke mannen. Een aantal welzijnswerkers voelen zich aangesproken om dit fenomeen verder te bekijken; ze steken hun licht op in binnen- en buitenland. Al snel botsen ze daarbij op het straathoekwerk als beloftevolle werkvorm om rond dit fenomeen aan de slag te gaan. Zo krijgt het straathoekwerk ook in het Brusselse (jongens)prostitutiemilieu voeten aan de grond. Wat later volgen ook Antwerpen, Gent, Luik en Charleroi. Ook hier creëerde het veiligheidsdenken -niet in het minst via de toenmalige preventie- en veiligheidscontracten- een opening om met deze doelgroep te werken. We onthouden vooral dat dit niet alleen risico’s, maar ook kansen creëerde. Zo kon vanuit het straathoekwerk een nieuwe visie op prostitutiewerk ontstaan. Het monopolie van een abolitionistische houding (‘weg met prostitutie’) werd doorbroken ten voordele van een emancipatorisch denkkader waarin de gezondheid en het welzijn van de sekswerker centraal staat. Vanwaar die nieuwe kijk? Vanuit de keuze van het straathoekwerk om met een positieve benadering van de doelgroep dicht bij de jongeren te staan.

De doelgroep ontstempelen

En het straathoekwerk groeide verder op tot tiener. De werkvorm die zich oorspronkelijk richtte op de bovengenoemde doelgroepen ontdekte al snel dat er op straat meer groepen waren: daklozen, illegalen, vereenzaamden… Straathoekwerkers die zich oorspronkelijk richtten naar 1 doelgroep, ontmoetten al snel andere ‘gasten’.[ii] De sterke gerichtheid op specifieke doelgroepen werd dan ook in vraag gesteld. Bovendien werd meer en meer ervaren hoezeer een té strakke doelgroepenbenadering ook stigmatiserend kan werken. Rondhangende jongeren, hooligans, prostituées,… worden al snel bestempeld als de veroorzakers van overlast. Die associaties dreigden de positieve benadering van het straathoekwerk onder de mat te vegen. Vandaag kiest het straathoekwerk dan ook voor een andere doelgroepenomschrijving. “Het straathoekwerk werkt met mensen en groepen die sociaal overbodig zijn of zich zo voelen. Ze zijn geïsoleerd en eenzaam, ze worden genegeerd, ze zijn niet van tel en hebben het gevoel dat de wereld goed, en zelfs beter, zou draaien zonder hen.” [iii]

Verbinding verbroken

Doorheen die evolutie van het straathoekwerk werd haar missie steeds duidelijker. Inmiddels stelt het straathoekwerk zich tot doel om een brugfunctie te vervullen tussen enerzijds mensen die systematisch uitgesloten worden en de maatschappij anderzijds. Alleen als we deze mensen op een positieve manier benaderen en hen opnieuw proberen te betrekken, kunnen we hen steunen in het opnemen van hun maatschappelijk engagement. In onze huidige profileringsteksten bekennen we kleur. “Het straathoekwerk is een laagdrempelige professionele werkvorm van aanwezig zijn waarbij het respect voor de vragen, behoeften, waarden en de eigen verantwoordelijkheid van de doelgroepen de norm is.”[iv] De focus op het veroorzaken van overlast valt in deze omschrijving volledig weg. In de plaats daarvan komt het centraal zetten van de dynamiek tussen de gast en de maatschappij (of het ontbreken daaraan). Of deze groepen al dan niet overlast veroorzaken, wordt in het midden gelaten. Indien dit zo zou zijn, wordt de verantwoordelijkheid niet alleen bij de gast gelegd. Alleen als een maatschappij inspanningen levert om iedereen te betrekken, kan men verwachten dat mensen gemotiveerd kunnen worden om hun verantwoordelijkheden ten aanzien van de samenleving op te nemen.

Straathoekwerk in een notedop

Reeds van bij het ontstaan van het straathoekwerk in Vlaanderen werden de grondslagen van het straathoekwerk vastgelegd. Ook vandaag zijn die fundamenten nog aanwezig, zij het in een moderne en aangevulde vorm.

Actieve of offensieve benadering

Straathoekwerkers zoeken de doelgroepen op in hun ‘eigen’ milieu, ook wel ‘vindplaatsen’ genoemd. Mogelijke vindplaatsen zijn: de straat, pleintjes, cafés, VZW’s, wassalons, bij gasten thuis… Door veelvuldig op de vindplaatsen aanwezig te zijn, kan de werker contact leggen met de gasten. Dit proces van contact leggen met de doelgroepsleden neemt veel tijd in beslag. Het afstappen op gasten en je voorstellen is onvoldoende om een relatie aan te gaan. Het is het veelvuldig rondhangen en contact houden dat ervoor kan zorgen dat een vertrouwensrelatie ontstaat. Deze kennismakingsperiode duurt ongeveer 6 à 12 maanden. Een periode waarin de buitenwereld het werk van de straathoekwerker nauwelijks naar waarde weet te schatten. Het lijkt namelijk alsof de werker maar een beetje rondlummelt, een babbeltje doet en na het kloppen van de uren rustig huiswaarts keert. Deze periode is echter van primordiaal belang voor het uitbouwen van een professionele werking. Deze kennismakingsperiode moet ervoor zorgen dat de werker een genuanceerd beeld krijgt van wat zich afspeelt. Als straathoekwerker is het steeds belangrijk aandacht te hebben voor het referentiekader van de gasten. Goed straathoekwerk uit zich gedurende deze periode in het leren kennen van de buurt zoals ze door de gasten zelf ervaren wordt. Het onbevooroordeeld naar mensen toestappen geeft de werker en de gast de kans een eerlijke en onvoorwaardelijke relatie aan te gaan. Daar ligt de kracht van het straathoekwerk. Door zich letterlijk in de leefwereld van gasten onder te dompelen en deze leefwereld als uitgangspunt voor alle contacten te gebruiken, vallen mogelijke drempels tussen de gast en de straathoekwerker weg. Op die manier bereiken werkers alsnog mensen die er op één of andere manier niet in slagen aan te sluiten bij maatschappelijke voorzieningen.

Integrale benadering

De situatie van de doelgroep vraagt een integrale aanpak waarbij elke gast als totale persoon benaderd wordt. De kern van deze integrale benadering ligt in de vaststelling dat niemand benaderd wil worden als een optelsom van problemen. Integraal duidt hier dan ook op het verlangen van elke mens om als volwaardig aanzien te worden, en niet als een geheel van op te lossen problemen. Elke persoon heeft zijn of haar eigen mogelijkheden en tekortkomingen en alleen het aangesproken worden op zijn of haar mogelijkheden maakt de tekortkomingen bespreekbaar. Het louter focussen op problemen leidt al snel tot het categoriseren van personen aan de hand van hun problemen en het zijn nu net die mensen die hier niet (meer) op aangesproken wensen te worden. Het werken met de krachten van mensen en het openstaan voor positieve verhalen kan een ware relatie tot gevolg hebben en het is deze relatie die het straathoekwerk nastreeft. De straathoekwerker staat open voor de verhalen van de gast, of deze nu positief of negatief zijn. Op die manier is ook voor de persoon waarmee gewerkt wordt, duidelijk dat hij of zij niet over een probleem moet beschikken om een straathoekwerker aan te spreken. De uitgebreide kennismakingsperiode heeft ook tot gevolg dat integraal werken een tweede betekenis krijgt: het integrale duidt hier ook op de context van het doelgroepslid. Er kan gewerkt worden vanuit een volledig zicht op en contact met de gehele wijk, de peers, de familie… Op deze manier krijgt men een positieve invulling van de integrale benadering waarbij de probleemfocus wegvalt.

Positieve benadering

Zoals al gesteld veronderstelt een actieve benadering ook een positieve benadering. De nadruk ligt hier op het exploreren en hanteren van alle mogelijke groeikansen bij het doelgroepslid. Dit betekent dat hij of zij in alle aspecten aanvaard wordt: handelingen, taal, houding, waarden en normen,… Deze aanvaarding houdt echter op zich geen goedkeuring in. Het betekent wel dat de waarden en normen van de doelgroep aanvaard worden als een eigen keuze die gerespecteerd wordt. Gasten dragen zelf verantwoordelijkheid voor de keuzes die ze maken. Hierdoor wordt ook elk thema bespreekbaar. De gast kan zijn of haar verhaal doen bij de werker zonder dat er gevreesd moet worden voor een veroordeling. Maar de straathoekwerker mag geen confrontatie uit de weg gaan. In een eerlijk gesprek plaatst de werker zijn waarden- en normenkader tegenover dat van de gast (spiegelfunctie van de straathoekwerker) waardoor reflectie gestimuleerd wordt. Belangrijk is dat de gast zich hierbij in een veilige situatie bevindt: het gesprek gebeurt in zijn of haar milieu, de werker legt geen voorwaarden op, heeft niets te verdedigen en bevindt zich in een gelijkwaardige positie met de gast. Dat schept mogelijkheden tot eerlijkheid maar ook tot confrontatie. Binnen een gelijkwaardige relatie kunnen moeilijke thema’s hard gesteld en diepgaand bediscussieerd worden. De positieve benadering geeft op die manier de mogelijkheid om gasten zelf helpen om te gaan met hun verantwoordelijkheden en keuzes.

Structureel werken

Waar al het voorgaande betrekking heeft op het werken met de gast zelf, gaat structureel werken over het opbouwen en gebruik maken van een netwerk. Enerzijds heeft dit betrekking op het vinger aan de pols houden. Door dagdagelijks aanwezig te zijn weet het straathoekwerk wat er leeft op straat, wat de problemen zijn en waar de lacunes zich bevinden. Anderzijds nodigt het straathoekwerk uit tot het ontwikkelen van andere aangepaste methodieken op maat van de doelgroep. Uit signalen van het straathoekwerk en met medewerking van verschillende lokale partners zijn reeds verschillende initiatieven ontstaan (inloophuizen, spuitenruilprojecten, internet- of chatboxhulpverlening…). Deze signaalfunctie wordt tot op vandaag onvoldoende onderkend, door onszelf, maar ook door de welzijnssector en de overheid. Dat het straathoekwerk op dit moment meer erkenning krijgt is een goede zaak. Nu is het onze taak onze signaalfunctie nog meer op te nemen, in de hoop dat de erkenning ook in de toekomst zal inhouden dat onze stem serieus genomen wordt.

Onvoorwaardelijk straathoekwerk

Uit het voorgaande kan reeds opgemaakt worden dat straathoekwerk ontstaan is omdat bepaalde groepen en/of individuen niet (meer) bereikt worden door de maatschappelijke voorzieningen. De oorzaak hiervan valt niet éénduidig vast te stellen. Verantwoordelijkheden liggen zowel bij de cliënt als bij de voorzieningen. De vraag is alleen of we van cliënten kunnen verwachten dat zij zelfstandig drempels kunnen overbruggen. Stel dat ze dat inderdaad kunnen, zijn er dan nog wel redenen om over ‘cliënten’ te spreken?
Is het namelijk niet kenmerkend dat de meest kwetsbare groepen over de minste sociale vaardigheden beschikken om drempels te overbruggen, om hun weg te vinden, om zich te houden aan gestelde voorwaarden… Verdienen zij om deze redenen niet onze prioritaire aandacht? De laatste jaren merkt het straathoekwerk steeds meer en meer dat nu net deze mensen overal uit de boot vallen. De vraag is waarom. Ligt dit aan het feit dat met deze cliënten moeilijke bewijsbare vorderingen kunnen geregistreerd worden? Vragen deze mensen meer tijd dan beschikbaar is? Zijn deze mensen misschien –vergeef ons het woordgebruik- ‘onverbeterlijk’? Willen zij echt niet? Het straathoekwerk beantwoordt deze vragen niet maar wil ze wel levendig houden. Een maatschappij kan beoordeeld worden aan de manier waarop zij met haar meest overbodigen. Als hulp aan voorwaarden gekoppeld wordt en mensen kunnen niet aan deze voorwaarden voldoen, worden zij dan afgeschreven? Een kritische analyse dringt zich meer en meer op.
Tevens lijkt het straathoekwerk goed geplaatst om ook vragen te stellen bij de zeer actuele ontwikkeling om hulp meer en meer in termen van meetbare efficiëntie te rationaliseren. Want wat doen we met hulp aan mensen waarvan de resultaten moeilijk in meetbare effecten uit te drukken vallen? Zelf ervaart het straathoekwerk dat het onvoorwaardelijk aanwezig zijn voor mensen vruchten afwerpt. Maar zijn deze resultaten ook aantoonbaar? Cijferregistraties zijn veelal te beperkt om veranderingen in de levensloop van mensen op te meten. Experimenten met dagboekverslagen zijn beloftevol, maar alleszins minder praktisch met het oog op een snelle en hapklare verwerking.
De vraag is of dit ‘louter aanwezig zijn’ in de hulpverlening wel de aandacht krijgt die het verdient. Eerder dan een techniek of methodiek, zou het als onvoorwaardelijk vertrekpunt genomen moeten worden.[v] Indien een intakeprocedure zo uitgebreid wordt dat de tijd voor het werkelijke verhaal van de cliënt gereduceerd wordt tot enkele minuten, dan haken mensen af (zowel cliënten als hulpverleners). Is er nog tijd voor het verhaal van de cliënt? Valt een mens te omschrijven in duidelijk afgebakende problemen met daaraan gekoppelde oplossingstrajecten? En wil niet elke mens in de eerste plaats gehoord worden?

Het spanningsveld welzijn – veiligheid

Gezien het feit dat bijna 80% van de straathoekwerkers betaald worden via de veiligheidscontracten en gezien het feit dat wij voornamelijk werken met die groepen die als ‘overlastveroorzakers’ beschouwd worden, is het straathoekwerk groot geworden in een opvoedingsmilieu waar de spanning tussen welzijn en veiligheid voortdurend aanwezig was. Tijdens het verjaardagsfeest van het straathoekwerk verklaarde voormalig Minister van Binnenlandse Zaken en huidig Leuvens burgervader Louis Tobback onomwonden dat de oplossing voor het grijpen ligt: het Ministerie van Welzijn moet haar verantwoordelijkheid opnemen en het straathoekwerk overnemen van de Federale Regering. Los van het feit dat het straathoekwerk hier niet weigerachtig tegenover zou staan, moet er gekeken worden of er nog langer een probleem is. Indien niet, dan moet er ook geen oplossing gezocht moet worden.

Straathoekwerk sleutelt mee aan veiligheid

Niettegenstaande het feit dat de primaire doelstelling van het straathoekwerk wel degelijk welzijn is, werkt het straathoekwerk ook aan veiligheid. Veiligheid wordt steeds éénzijdig bekeken als een na te streven goed voor de middenklasse. De groepen waarmee het straathoekwerk werkt zijn evenzeer, zoniet zelfs meer, slachtoffer van onveiligheidssituaties. Als bijvoorbeeld gesteld wordt dat woonzones waar (illegaal) getippeld wordt, gebukt gaan onder verkeersoverlast en agressieve klanten dan zijn ook de prostitué(e)s zelf daar het slachtoffer van. Een werkvorm die deze mensen een luisterend oor biedt en hun belangen behartigt, is een werkvorm die ook aan veiligheid werkt.Tevens wil het straathoekwerk haar stem laten horen in het veiligheidsdebat omdat zij –naast repressieve maatregelen- pleit voor een welzijnsgerichte aanpak. Veel mensen voelen zich niet meer betrokken bij de samenleving. Het geloof in zichzelf en de positieve kanten van de samenleving is weg en dat is een voedingsbodem voor gevoelens van overbodigheid, depressie en wraak. Het gevolg hiervan is dubbel: deze bevolkingsgroepen zijn zowel ‘dader’ als ‘slachtoffer’ van overlast en onveiligheid. Jongeren die door de samenleving niet meer aanvaard worden, zetten niet alleen makkelijker de stap in de richting van overlast en onveiligheid, maar worden ook gedwongen te overleven op plaatsen waar zij makkelijker slachtoffer worden van onveiligheid.Straathoekwerkers trekken de straat op om met deze mensen contact te zoeken. Niet in de eerste plaats om hun problemen te gaan oplossen, wel om hen nabij te zijn. Mensen krijgen de mogelijkheid om hun verhaal te doen, om hun pijn te tonen, om op te scheppen over hun daden, … Zo toont de straathoekwerker dat ook zij van tel zijn, dat ook zij erbij horen. Dat innig contact kan leiden tot een aanpak van bepaalde problemen indien die persoon er op dat moment klaar voor is. Maar de kerndoelstelling van het straathoekwerk blijft aanwezig te zijn voor die mensen die de aansluiting met de maatschappij niet (meer) vinden. Door hen opnieuw te betrekken bij de samenleving, kunnen zij weer op hun verantwoordelijkheden aangesproken worden. En op die manier verhoogt het werken aan welzijn meteen ook de veiligheid.

Ook bij feest en jubel behoedzaam blijven

Het straathoekwerk heeft dus haar plaats binnen het veiligheidsdebat en zal deze ook niet uit de weg gaan. Het zou van naïviteit getuigen om blind te zijn voor de risico’s die daaraan verbonden zijn. Want de finaliteit van straathoekwerk is en blijft ‘welzijn’. We verduidelijken het belang van die stelling aan de hand van de recente opstoot van rellen bij onze zuiderburen. Toen bleek dat de rellen niet overwaaiden richting België, werd het straathoekwerk uitgenodigd bij –jawel- de premier. Want het straathoekwerk had rellen in België voorkomen en dat verdiende een pluim. Vanuit het perspectief van het straathoekwerk was het echter cruciaal de aandacht toe te trekken naar de kwetsbare positie van haar gasten. Naast overlast en onveiligheid, komt dan ook in de schijnwerper dat het straathoekwerk meegewerkt heeft aan een voor bepaalde groepen positiever klimaat. De pluim komt dan ook op de hoed van de werkers die constant aanwezig zijn gebleven bij die groepen die niemand anders meer bereikte. Het stemt ons dan ook uiterst hoopvol dat de premier het straathoekwerk erkend als welzijnsmethodiek met neveneffecten op het gebied van veiligheid. Ondanks dit gunstige gesternte, weet het straathoekwerk als geoefend koorddanser dat voorzichtigheid geboden blijft. Hoe doorslaggevend zijn bijvoorbeeld het behalen van ‘neveneffecten’ bij het toekennen van bestaansrecht en middelen? Indien op het einde van de meet de punten uitgedeeld worden, zal het straathoekwerk dan toch (ook) moeten aantonen dat ze rellen of ergernissen van hardwerkende burgers voorkomen hebben? Het straathoekwerk moet alleszins op haar hoede blijven voor een dominant veiligheidsdenken. Voor ze het goed en wel beseft, zaagt ze de tak af waarop ze zelf zit. Duidelijkheid is cruciaal. Het straathoekwerk kan (en wil) niet bewijzen dat het overlast heeft voorkomen. Indien het straathoekwerk zich te sterk laat inpakken in het veiligheidsdenken, kan bovendien haar bestaansrecht in twijfel getrokken worden vanaf het moment men een betere techniek of methodiek vindt om overlast te bestrijden. En ten slotte kan men middelen aan het straathoekwerk onttrekken indien overlastproblemen zich niet meer voordoen. Nochtans heeft straathoekwerk op zich geen uitstaans met overlastproblemen (tenzij onze doelgroep slachtoffer is). Overlast wijst niet per se op de aanwezigheid van restgroepen en vice versa. Het niet aanwezig zijn van overlast wil daarom niet zeggen dat er geen restgroepen kunnen zijn.Een mogelijke oplossing voor dit spanningsveld is dat het straathoekwerk ingebed wordt binnen het algemeen welzijnswerk. Wat de doelstellingen betreft, zit het straathoekwerk dan op zijn plaats en bevindt het zich in een structuur die mee kan verantwoorden waarom straathoekwerk in een bepaalde wijk nodig is, zonder dat overlast aan bod hoeft te komen. Deze inbedding zorgt ook voor een beter contact met het lokale sociale netwerk. Of misschien is er geen tussenoplossing nodig en erkent welzijn ons misschien wel als een welzijnswerkvorm.

Gaat en vermenigvuldigt u

Het straathoekwerk bestaat 20 jaar. Tijdens haar verjaardagsfeest kreeg het feestvarken ook een belangrijke opdracht mee: om tal van redenen moet het straathoekwerk zich als prille twintiger meer en duidelijker profileren. Toen Jezus 20 was, had hij zijn vechtpartij in de synagoge reeds achter de rug. De tijd dat het straathoekwerk zich opstelde als weerbarstige werkvorm met éénzijdige communicatie is voorbij. Elk kind heeft recht op zijn puberteit. Nu is het tijd om de dialoog aan te gaan. Jezus heeft het tot zijn 33ste getrokken. Wij zoeken langer door te gaan.

[i] BIJNENS, J., NIELANDT, B. en HAUGLUSTAINE, A., Probleemgebruikers van harddrugs: onderzoek naar de aantallen en kenmerken van probleemgebruikers in Limburg 1984-1985, Hasselt, CAD, 1985.[ii] Binnen het straathoekwerk worden cliënten gasten genoemd [iii] Visietekst Vlastrov, Doelgroep straathoekwerk, maart 2005 [iv] Visietekst Vlastrov, Straathoekwerk en Vlastrov, definitie en missie, maart 2005 [v] BAART, A., Een theorie van de presentie, LEMMA BV Utrecht, 2001

* BRON: http://www.straathoekwerk.be/. Alert, feb. 2006